(untitled) (Tabularium Historiae, 2025)
W XIX wieku stanowiący zdecydowaną mniejszość Polacy mieszkający w Bydgoszczy podjęli nierówną walkę o zachowanie swojej tożsamości narodowej. Mimo zakrojonych na szeroką skalę działań zaborcy pruskiemu nie udało się wyeliminować polskości i złamać ducha narodowego, co więcej, w drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza od lat 70. XIX wieku, w obliczu wzmożonej polityki germanizacyjnej Polacy coraz bardziej stanowczo stawiali jej czoła. Nadrzędnym celem wszystkich podejmowanych inicjatyw było „budzenie polskiego ducha narodowego”. Pieczołowicie pielęgnowano język polski, kulturę, tradycję, dbając o nauczanie historii i nawołując do jednoczenia się rodaków w walce z zaborcą. Polskość należało pokazać, zamanifestować, zwłaszcza tym obojętnym, mniej zaangażowanym, by zachęcić ich do działania i współpracy, do solidaryzmu narodowego niemal na każdej płaszczyźnie. Polacy stworzyli odrębną, zorganizowaną grupę społeczną, w pełni świadomą swoich celów i zadań, skutecznie odpierającą ataki germanizacyjne. Celem artykułu jest ukazanie warunków, okoliczności, a przede wszystkim działań, jakie w walce o utrzymanie polskości podejmowali bydgoszczanie. Zwrócono uwagę na czynniki wpływające na ich aktywizację. Dopełnienie stanowi syntetyczny przegląd inicjatyw i ukazanie szerokiego wachlarza zróżnicowanych aktywności bydgoszczan w walce z antypolską polityką rządu pruskiego i wskazanie osób, które w tych działaniach w sposób szczególny się wyróżniały, stając się wzorem do naśladowania dla innych. Wszystkie te inicjatywy finalnie zapewniały polskim mieszkańcom Bydgoszczy i okolic zachowywanie własnej tożsamości i dość skuteczną obronę przed polityką germanizacyjną. Efekty widoczne były również po 1920 roku, kiedy Bydgoszcz znalazła się w granicach odrodzonego państwa polskiego. Wówczas to, w większości w oparciu o miejscowe elity, będące wcześniej filarem walki z polityką germanizacyjną, zaczęto tworzyć nową społeczność Bydgoszczy, tym razem z wyraźną przewagą Polaków, aczkolwiek nie bez udziału Niemców.