Finale allegro obwodu OAK nr 5 Augustów – strata archiwum i kasy obwodu augustowskiego AK/OAK w Krasnoborkach 24 czerwca 1945 roku w świetle konfrontacji źródeł archiwalnych z relacjami (Tabularium Historiae, 2025)
Podjęte badania źródłowe i terenowe umożliwiły ustalenie zdarzeń związanych ze stratą archiwum i kasy obwodu augustowskiego AK/OAK w Krasnoborkach 24 czerwca 1945 roku. Artykuł przedstawia fakty w szerszym zakresie, niż odnotowała to dotychczasowa historiografia. Feralnego dnia doszło nie tylko do dekonspiracji kancelarii i przejęcia przez NKWD archiwum komendy obwodu, ale także do straty depozytu rezerwy finansowej, koniecznej do prowadzenia dalszej walki w zmienionej sytuacji geopolitycznej. W świetle źródeł resortu bezpieczeństwa wydarzenia te przedstawione zostały niejednomyślnie. Wśród dokumentów znalazły się sprawozdania antydatowane, wytworzone także wiele miesięcy po zajściu, mające świadczyć o sukcesie sprawozdawców i augustowskiego UB w walce z „reakcyjnym podziemiem”. Z dokumentów funkcjonariuszy bezpieki wynika, że przypisali sobie sukces przypadkowego wykrycia kancelarii i archiwum politycznego przeciwnika. Do tej pory bowiem nic tak spektakularnego im się nie przytrafiło. Luki zawierają także dokumenty wytworzone przez drugą stronę. Raporty podziemia niepodległościowego przemilczają pewne kwestie. Weryfikacja tekstów źródłowych obu stron, uwzględniająca relacje świadków, przyczyniła się do krytycznej oceny zdarzeń odnotowanych w tych dokumentach. Konfrontacja dokumentów z relacjami uczestników przekonuje, że funkcjonariusze PUBP w Augustowie nie przeprowadzili raportowanej operacji, choć przybyli w miejsce zdarzenia na drugi dzień, dokonując czynności nieodnotowanych w aktach resortu. Łączne wykorzystanie wszystkich dostępnych źródeł archiwalnych i zweryfikowanie ich z relacjami świadków oraz w oparciu o planigrafię terenu umożliwiło w miarę pełne odtworzenie sytuacji, do jakiej wówczas doszło. Poznanie faktów stało się możliwe dzięki wykorzystaniu różnorodnych źródeł, weryfikacji materiału i selekcji danych. Przedstawiona historia stanowi pouczający przykład niebezpieczeństwa mogącego pojawić się w warsztacie naukowym historyka w przypadku wykorzystania jednostronnego źródła, oparcia się wyłącznie na nim i zawierzenia mu, bez podjęcia krytycznej, wielokierunkowej weryfikacji materiału.