Wieża północna kościoła farnego w Chełmnie
DOI:
https://doi.org/10.34767/TH.2023.14.02Słowa kluczowe:
Chełmno, architektura gotycka, architektura barokowa, kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, hełm wieży kościelnej, dzwony, dzwonnicaAbstrakt
Wieża północna kościoła parafialnego pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Chełmnie jest wybitnym przykładem architektury gotyckiej. Powstała w początku XIV wieku jako dzwonnica. Dbałość o jej stan na przestrzeni wieków należała przede wszystkim do miasta. Istotne światło na jej losy, począwszy od XVI/XVII wieku, rzucają mało uwzględniane dotychczas źródła pisane, ikonograficzne i materialne. Przede wszystkim te ostatnie: krzyż z wieży i dokument znaleziony w kuli hełmu, oba z 1616 roku, oraz ołowiane blachy pokrycia hełmu, noszące daty 1671 i 1780, w sposób zasadniczy przebudowują stan wiedzy na temat chronologii kształtowania się wizerunku tej dominanty w panoramie Chełmna. Jednym z najważniejszych źródeł ikonograficznych jest najstarsza fotografia wieży datowana na rok 1865 oraz liczne panoramy miasta, w tym najstarsza z 1599 roku. Spośród źródeł pisanych najważniejszym zdaje się być zalecenie biskupa Macieja Konopackiego z 1612 roku remontu wieży, zrealizowane za biskupa Jana Kuczborskiego. W świetle omawianego materiału źródłowego hełm wieży okazuje się być dziełem wczesnobarokowym, być może nawiązującym do wcześniejszej formy gotyckiej.
Bibliografia
Źródła
Archiwum Diecezjalne w Pelplinie [ADP]
– Akta Konserwatora Diecezjalnego, Rewindykacja dzwonów
– Akta Seminarium Duchownego Chełmińskiego: sygn.: 4; 24
– Archivum Ecclesiae Culmensis, sygn. 32a; 94
– Sprawozdanie duszpasterskie parafii WNMP 1974
Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej, Archiwum Fary Chełmińskiej
[AFCh], sygn. 55; 140; 141; 345; 1109; 1402; 1189; 1192
Archiwum Państwowe w Toruniu [APT]
– Akta miasta Chełmna [AmCh], sygn.: 4; 11; 12; 19; 26; 28; 37; 38; 39; 42; 45; 47; 58; 59; 60; 64; 68; 72; 75; 77; 78; 84; 87
– Państwowa Inspekcja Budowlana i Państwowy Urząd Budownictwa Naziemnego w Chełmnie, sygn. P–V
Muzeum Ziemi Chełmińskiej [MZCh]
– sygn. MZCH/D/1: plan Georga Friedricha Rüdigera, po 1782 a przed 1792 r.
– sygn. MZCH/D/127: F. Długosz, Die Pfarrkirche zu Culm / Kościół farny
w Chełmnie, litografia, druk C.A. Mann, Toruń [1856]
– sygn. MZCH/D/1357: Teka Johannesa Heisego
– sygn. MZCH/D/2842: Alexander E. Schroeter, Fotografia ratusza w Chełmnie
– sygn. MZCH/E/142: S. Sadowski, Ludność i stosunki narodowościowe miasta Chełmna do schyłku dawnej Rzeczypospolitej, Toruń 1950, mps
– sygn. MZCH/H/317: A. Schäfer, Der Marktplatz in Culm, litografia, druk F. Guillaume, Berlin [1835]
Staatsbibliothek zu Berlin, Preussischer Kulturbesitz, sygn. Kart. Y 16730: Theodor Wendisch, Marktplatz von Culm, druk Ernst Lambeck, Toruń [po 1845?]
Atlas historyczny miast polskich, t. I: Prusy Królewskie i Warmia, z. 3: Chełmno, oprac. historyczne Z.H. Nowak, oprac. kartograficzne Z. Kozieł, Toruń 1999
„Katolik” 1868, nr 1: drzeworyt Kościół farny w Chełmnie
Paprocki B., Ogrod krolewsky, w ktorem o początku cesarzów rzymskich, arcyxiążąt rakuskich, królów polskich, czeskych, xiążąt sląnskich, ruskich, litewskich, pruskich rozrodzienia ich krótko opisane, Praga 1599
„Tygodnik Illustrowany”, T. IX: 1864, nr 237: F. Zabłocki, Kościół katedralny w Chełmnie
Urkundenbuch des Bisthumus Culm, bearbeitet C.P. Woelky, t. 1‒2 Danzig 1884‒1887
Visitationes ecclesiarum dioecesis Culmensis et Pomesaniae Andrea Leszczyński episcopo a. 1647 factae, curavit A. Pobłocki, Toruni 1900
Visitationes episcopatus culmensis Andrea Olszowski episcopo, a. 1667‒72 factae, curavit B. Czapla, Toruni 1902‒1906
„Czas Chełmna”, 1999, nr 25 (92)
„Kreis-Blat des Königlich Preussischen Landraths-Amtes zu Culm”, 1839, nr 24
„Nadwiślanin”, 1999, nr 25 (175)
„Pielgrzym”, 1873, nr 34; 1876, nr 17; 1882, nr 123; 1883, nr [3], 39, 45, 69,93, 126; 1908, nr 70; 1929, nr 143
„Przegląd Chełmiński”, 1938, nr 66
„Słowo Powszechne”, 1959, nr 38
Literatura
Chrzanowski T., Kornecki M., Chełmno, Wrocław ‒ Warszawa ‒ Kraków 1991
Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Kulm, [bearbeitet J. Heise], Danzig 1887
Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny, Pelplin 1928
Hagen E.A., Beschreibung der Domkirche zu Königsberg und der in ihr enthaltenen Kunstwerke, mit einer Einleitung über die Kunst des deutschen Ordens in Preussen, vornämlich über den ältesten Kirchenbau im Samlande, Abt. 2, Königsberg 1833
Hinz E., Muzyka kościelna w Chełmnie, „Studia Pelplińskie”, T. XVIII:1987
Hinz E., Z dziejów muzyki kościelnej w diecezji chełmińskiej, Pelplin 1994
Jahresbericht über das Königl. katholische Gymnasium zu Culm für das Schuljahr 1855‒1856, Culm 1856 … / Sprawozdanie Królewskiego Gimnazyjum katolickiego w Chełmnie z roku szkólnego 1855‒1856, Chełmno 1856
Janota E., Opis kościoła farnego w Chełmnie (w Prusach), „Pamiętnik Religijno-Moralny”, R. XVIII: 1858, Seria Nova, nr 10
Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. XI, red. T. Chrzanowski, M. Kornecki, z. 4: Dawny powiat chełmiński, oprac. T. Mroczko, Warszawa 1976
Koc S., Wieża kościoła pw. św. Bartłomieja w Wabczu ‒ wzorem dla wież kościelnych ziemi chełmińskiej? Nowe spojrzenie na pierwszą wieżę kościoła pw. św. Janów w Toruniu, „Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i Regiony, 2018, z. 19
Krantz-Domasłowska L., Domasłowski J., Kościół farny w Chełmnie, Toruń 1991
Mroczko T., Architektura gotycka na ziemi chełmińskiej, Warszawa 1980
Mroczko T., Sztuka Chełmna do końca XVIII wieku, w: Dzieje Chełmna. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Warszawa ‒ Poznań ‒ Toruń 1987
Nierzwicki J., 700 lat parafji chełmińskiej, Grudziądz [1933]
Nierzwicki J., Krótki przewodnik po Chełmnie, [Chełmno] 1930
Nowak Z.H., Dzieje Chełmna do końca XVIII w., w: Dzieje Chełmna. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Warszawa ‒ Poznań ‒ Toruń1987
Orłowicz M., Ilustrowany przewodnik po województwie pomorskiem, Lwów‒ Warszawa 1924
Schultz F., Die Stadt Kulm im Mittelalter, „Zeitschrift des Westpreussischen Geschichtsvereins”, R. 23: 1888
Seemann J., Die Culmer Pfarrkirche: eine geschichtliche Abhandlung, Culm 1856
Soborska-Zielińska A., Chełmno i jego mieszkańcy na starej fotografii, Chełmno 2014
Soborska-Zielińska A., Z przeszłości chełmińskiej fotografii, Chełmno 1998
Soborska-Zielińska A., Zieliński M.G., Dzwony chełmińskie. Zarys dziejów, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, R. XLV:1997, nr 1
Soćko A., Pierwowzór masywu wieżowego fary chełmińskiej, „Artium Quaestiones”, red. P. Piotrowski, W. Suchocki, t. XVI, Poznań 2005
Tetau W.J.A. von, Temme J.D.H., Die Volkssagen Ostpreussens, Litthauens und Westpreussens, Berlin 1837
Zieliński M.G., Chełmno civitas totius Prussiae metropolis XVI‒XVIII w., Bydgoszcz 2007
Zieliński M.G., Cmentarze, krypty, płyty nagrobne i epitafia w Chełmnie XVI‒XVIII w., tłumaczenie tekstów epitafiów M. Józefczyk, Chełmno 2016
Zieliński M.G., Herb Chełmna, „Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i Regionu”, 2001, z. 6
Zieliński M.G., Potrzeby i możliwości badań nad społecznością Chełmna w dobie nowożytnej, w: Miasta i mieszczaństwo w Europie środkowowschodniej do połowy XIX wieku, red. D. Michaluk, K. Mikulski, Toruń 2003
Zieliński M.G., Wkład pomorskiego konserwatora zabytków Nikodema Pajzderskiego w proces renowacji i ochrony zabytków Chełmna w latach 1922‒1933, w: Nikodem Pajzderski. Muzealnik – konserwator – historyk sztuki, red. E. Siejkowska-Askutja, Poznań 2014
Zinkow J., Krakowskie podania, legendy i zwyczaje, fikcja ‒ mity ‒ historia, Kraków 2005
