O zwierzętach i dla zwierząt. Wpływ wybranych dzieł kultury i sztuki na dyskurs praw zwierząt
DOI:
https://doi.org/10.34767/DP.2025.02.03Słowa kluczowe:
zwierzęta, prawa zwierząt, sztuka, kultura, literatura, film, aktywizmAbstrakt
Namysł nad istotą zwierzęcia oraz relacji między człowiekiem a światem natury jest obecny w ludzkiej kulturze niemal od początku jej istnienia. Temat ten podejmowali zarówno myśliciele i naukowcy z różnych dziedzin, jak i artyści. Celem tego artykułu jest podjęcie namysłu nad sposobami przedstawienia zwierząt a także stosunku człowieka i kultury do nich w wybranych dziełach sztuki. Artykuł ten ma również na celu nakreślenie różnych strategii przedstawiania zwierząt oraz ocenę wpływu tychże strategii na społeczną wrażliwość oraz świadomość losu zwierząt. Wykazane zostają strategie emocjonalnej manipulacji – nie rozumianej pejoratywnie, ale stanowiącej immanentny element sztuki jako medium – jakich dopuszczają się twórcy w celu przekazania swoich postulatów w zakresie praw zwierząt lub w celu sprowokowania swoich odbiorców do namysłu i dyskusji na konkretne tematy. Ostatecznie w artykule tym postawione zostanie również pytanie: w jaki sposób sztuka, kształtując społeczne tendencje i społeczną wrażliwość, może odbijać swój ślad w systemach prawnych oraz czy taki wpływ jest zjawiskiem pożądanym?
Bibliografia
Literatura:
Feinberg J., Obowiązki człowieka i prawa zwierząt, „Etyka” 1980, nr 18.
Fulińska A., Dlaczego literatura popularna jest popularna, „Teksty Drugie” 2022, nr 4.
Grzegorek A., Narracja jako forma strukturyzująca doświadczenie [w:] Doświadczenie indywidualne: szczególny rodzaj poznania i wyróżniona postać pamięci,. Kraków 2003.
Hrehorowicz A., Klimaszewski K., Jak studenci postrzegają świat dzikich zwierząt i przyrody? Czyli o syndromie Bambiego w pokoleniu Z, „Transformacje” 2025, nr 3.
Ikeda T., Asano M., Matoba Y., Abe G., Present Status of Invasive Alien Raccoon and its Impact in Japan, „Global Environmental Research” 2004, nr 8.
Krukowski J., Kultura a prawo w społeczeństwie pluralistycznym, „Teka Komisji Prawniczej PAN. Oddział w Lublinie” 2015, nr 8.
Leach E., Anthropological Aspects of Language: Animal Categories and Verbal Abuse “Anthrozoös” 1989, t. 2, nr 3.
Markiewicz H., Polifonia, dialogiczność i dialektyka: bachtinowska teoria powieści, „Pamiętnik Literacki. Czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej” 1985, t. 2, nr 76.
Novotná A., The Influence of Movies on Behavioral Change in Meat and Dairy Products Consuption, Brno 2019.
Simon M., Hanson M.B., Murrey L., Tougaard J., Ugarte F., From Captivity to the Wild and Back: An Attempt to Release Keiko the Killer Whale, “United States Department of Commerce: Staff Publications” 2009, nr 33.
Stanecka A., „Człowiek jest stworzony na podobieństwo Boga, zwierzęta na podobieństwo rzeczy” – dyskurs wegetarianki w powieści Elizabeth Costello Johna Maxwella Coetzee, „Zoophilologica. Polish Journal of Animal Studies” 2024, nr 1.
Szulc T., Zwierzęta w tradycji i kulturze, „Przegląd hodowlany” 2012, nr 7-9.
Twardoch E., Zwierzę jako figura innego w twórczości J.M. Coetzeego, „Magazyn antropologiczno-społeczno-kulturowy Maska” 2014, nr 22.
Zaraska M., Mięsoholicy, Warszawa 2017.
Akty prawne:
Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1580 z późn. zm.).
Ustawa Ley General De Vida Silvestre z dnia 3.07.2000 r., opublikowana w Dzienniku Urzędowym Federacji Meksyku, aktualizacja z dnia 26.06.2025 r.
Światowa Deklaracja Praw Zwierząt uchwalona 21.09.1977 r. w Londynie, art. 10, pkt a.
Marine Mammal Protection Act z 1972, H.R.10420, przedstawiona przed 92. Kongresem.
Animal Welfare Act z 1970, H.R.19846, przedstawiona przed 91. Kongresem.
Strengthening Welfare in Marine Settings Act z 2024, H.R.7145, przedstawiona przed 118. Kongresem.
Netografia:
Army Invasion of Raccoons in Japan, Get That Rascal! How A Cartoon Instigated An Army Invasion of Raccoons in Japan, mygreenworld.org, https://www.mygreenworld.org/blog/how-a-cartoon-instigated-an-army-invasion-of-raccoons-in-japan [dostęp: 28.10.2025].
Banksy NY, Sirens of the Lambs, Youtube.com, https://www.youtube.com/watch?v=WDIz7mEJOeA [dostęp: 28.10.2025].
Barrantes N., The Story of Keiko, the First Captive Orca Returned to the Wild, World Animal Protection 28.04.2024, https://www.worldanimalprotection.us/latest/blogs/story-keiko-first-captive-orca-returned-wild/ [dostęp: 05.06.2026].
Baurer B.G., Cook F.P., Harley E.H., The Relevance of Ecological Transitions to Intelligence in Marine Mammals, Frontiersin.org, https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2020.02053/full [dostęp: 28.10.2025].
Freeing Killer Whales Through Legislation, Seasidesustainability.org, https://www.seasidesustainability.org/post/freeing-killer-whales-through-legislation [dostęp: 28.10.2025].
Kojzar K., Chciał zgwałcić strusia, bił go i kopał. Łukasz S. usłyszał surowy wyrok za zabicie Zenka, oko.press.pl, https://oko.press/strus-zenek-skatowany-lukasz-s-uslyszal-surowy-wyrok [dostęp: 06.06.2026].
Matysiak E., Smutny epilog Keiko - zwierzęcej gwiazdy filmu "Uwolnić orkę". Nie potrafiła już żyć na wolności, Światzwierząt.pl, 19.04.2026, https://swiatzwierzat.pl/smutny-epilog-keiko-zwierzecej-gwiazdy-filmu-uwolnic-orke-nie-potrafila-juz-zyc-na-wolnosci-em-em-190423 [dostęp: 05.06.2026].
Sirens of the Lambs: Art, Activism, and Cultural Invisibility, Ourhenhouse.org, https://www.ourhenhouse.org/sirens-of-the-lambs-art-activism-and-cultural-invisibility/ [dostęp: 06.06.2026].
Tokyo battles surge of destructive raccoons that went from pet to pest, Support the Guardian, https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/17/tokyo-japan-raccoons-numbers-increase [dostęp: 28.10.2025].
UrgentSeas, Kiska, MarineLand’s last surviving orca bashes her head against a wall, Youtube.com, https://www.youtube.com/watch?v=30prdhKnTJA [dostęp: 28.10.2025].
Visser N.I., Assessment of situation of Kiska, an orca, held at Marineland, Niagara Falls, Ontario, Canada, https://sencanada.ca/content/sen/committee/421/POFO/Briefs/Brief-7_Visser_2015Assessment_e.pdf [dostęp: 05.06.2026].
Wielka Brytania: kobieta poddana publicznym torturom. Przerażający eksperyment, Wiadomości.onet.pl, https://wiadomosci.onet.pl/swiat/wielka-brytania-kobieta-poddana-publicznym-torturom-przerazajacy-eksperyment/zr2g6 [dostęp: 28.10.2025].
Zięba S., 350 delfinów odzyska wolność. Meksyk zakazuje rozrywki kosztem ssaków morskich, portal National Geografic Polska, 28.08.2025, https://www.national-geographic.pl/przyroda/350-delfinow-odzyska-wolnosc-meksyk-zakazuje-rozrywki-kosztem-ssakow-morskich [dostęp: 28.10.2025].
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Licencja ta umożliwia ponownym użytkownikom rozpowszechnianie, remiksowanie, dostosowywanie i tworzenie materiałów na dowolnym nośniku lub w dowolnym formacie, pod warunkiem wskazania twórcy. Licencja pozwala na wykorzystanie komercyjne.