Rejestracja polskich zbiorów bibliotecznych - widziana z perspektywy polskich bibliotek
DOI:
https://doi.org/10.34864/heteroglossia.issn.2084-1302.nr14.art14Słowa kluczowe:
war losses, registration, libraries, Poland, questionnaireAbstrakt
During World War II, the Polish state and Polish culture suffered enormous, in many cases difficult to estimate due to the lack, destruction or loss of documentation. This situation was caused mainly by the destructions resulting from hostilities, the accidental ones, but mostly deliberate and deliberately planned. In addition, there was a plunder of Polish cultural goods by the German and Soviet invaders, and then by the occupant. The balance of losses resulting from the destruction and theft, despite many attempts made, starting with Karol Estreicher, through immortalized in post-war reports, reports, sometimes also in publications, taken almost immediately after the end of the war and after a longer break, in the 1990s, they still remain an open tab. The aim of the text is to present the state of knowledge about the extent and scope of losses of larger Polish libraries in large and medium-sized towns, libraries of various provenance, public, scientific and pedagogical during World War II. Therefore, a survey addressed to selected Polish libraries was conducted in 2021. Specific objectives included finding out what the library had done so far to register and recover lost collections before and after 1989. Libraries were asked what had been recovered so far. The survey found whether libraries cooperate with foreign institutions, in particular with libraries, to determine where the lost works are stored. The subject of interest was also obtaining knowledge whether the library cooperates in the field of registration and recovery of war losses with institutions of the Polish state established for this purpose, in particular with the Ministry of Culture and National Heritage, the Ministry of Foreign Affairs and the Ministry of Justice. As a result, it was also possible to find out whether the library, on its own, undertook work aimed at registration and recovery of war losses. The survey results will be presented and discussed in detail. In addition, the state of work on the registration and recovery of war losses in the Silesian Library in Katowice is presented using the case study method. At the end, conclusions and research postulates were presented.
Bibliografia
Bieńkowska B. (red. nauk.), Informator o stratach bibliotek i księgozbiorów na terytoriach polskich okupowanych w latach 1939–1945 (bez Ziem Wschodnich). Poznań, PWN, 2000.
Bieńkowska B. (red. nauk.), Biblioteki na wschodnich ziemiach II Rzeczypospolitej. Informator, Poznań, Bogucki-Wydawnictwo Naukowe, 1998.
Bieńkowska B. (red. nauk.), Paszkiewicz U. (oprac.), Szymański J. (oprac.), Informator o stratach bibliotek i księgozbiorów domowych na terytoriach polskich opublikowanych w latach 1939–1945 (bez Ziem Wschodnich), „Polskie Dziedzictwo Kulturalne”. Seria A: „Straty Kultury Polskiej”, Poznań, 2000.
Bieńkowska B. (red.), Informator o stratach bibliotek i księgozbiorów domowych na terytoriach polskich w latach 1939–1945 (bez ziem wschodnich), Poznań, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2000.
Dziurban R., Kul’turni cennosti ustanov L’vova u 1939–1953 rr. Peremeshchenija i vtrati, L’viv, Nacional’naja Akademija Nauk Ukrainy, 2020.
Estreicher K., Straty kultury polskiej pod okupacją niemiecką 1939–1944: wraz z oryginalnymi dokumentami grabieży = Cultural losses of Poland during the German occupation 1939–1944: with original documents of the looting, Kraków, Pałac Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, 2003, T. 1–2, Kraków.
Gębołyś Z., Biblioteka Śląska (Górnośląska) Katowice-Bytom podczas II wojny światowej. Rozeznanie wstępne, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 2017, T. 50, nr 2, s. 301–314.
Gębołyś Z., Biblioteki mają swoje losy. Okupacyjne dzieje Biblioteki Śląskiej i jej zbiorów, W: Księgozbiory, biblioteki, wydawnictwa i twórcy podczas konfliktów zbrojnych i politycznych. Stan badań i perspektywy badawcze, red. M. Chrząstowska, A. Łuczak, Poznań, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 2021, s. 127–151.
Gębołyś Z., Straty wojenne zbiorów bibliotecznych w Polsce widziane z państwowej perspektywy. Pomiędzy organizacją, polityką a etyką, „Heteroglossia. Studia Kulturoznawczo-Filologiczne” 2020, nr 10, s. 207–229.
Gębołyś Z., What happened to chests 1a-3a? The fate of collections and documents of the Silesian Library in Katowice under occupation, „Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi” 2021, T. 15, nr 4, s. 499–534.
Instrukcja z dnia 25 stycznia 1946 r. w sprawie postępowania z księgozbiorami zabezpieczonymi, „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Oświaty” z 26 lutego 1946, nr 1, poz. 13.
Lehr S., Pewna prawie zapomniana akcja na Wschodzie. Niemieccy archiwiści w Generalnym Gubernatorstwie i Komisariacie Rzeszy Ukraina, Warszawa, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych. Departament Organizacji i Udostępniania. Wydział Popularyzacji i Wydawnictw, 2014.
Mężyński A. (red. nauk.), Straty bibliotek w czasie II wojny światowej w granicach Polski z 1945 roku, Cz. 3, Warszawa, Wydawnictwo Reklama Wojciech Wójcicki, 1994.
Mężyński A. (wybór i oprac.), ŁASKARZEWSKA H. (współpr.), Biblioteki naukowe w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1945. Wybór dokumentów źródłowych, Warszawa, Wydawnictwo LTW, 2002.
Mężyński A., (red. nauk.), Straty bibliotek w czasie II wojny światowej w granicach Polski z 1945 roku, Cz. 1–2, Warszawa, Wydawnictwo Reklama Wojciech Wójcicki, 1994.
Mężyński A., Biblioteki Warszawy w latach 1939–1945, Warszawa, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Departament Dziedzictwa Kulturowego, 2010.
Mężyński A., Kommando Paulsen. Grabież dóbr polskiej kultury podczas II wojny światowej, „Roczniki Biblioteczne” 2006, s. 141–174.
Mężyński A., Kommando Paulsen. Grabież polskich dóbr kultury podczas II wojny światowej, Warszawa, Wydawnictwo DiG, 1994.
Nowicki R., Legal regulations concerning the preservation and protection of library collections in Poland after World War II, „Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi” 2021, T. 15, z. 4, s. 487–498.
Nowicki R., Powojenna ochrona zbiorów bibliotecznych w Polsce w latach 1944–1945. Wybór źródeł, Bydgoszcz, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 2013.
Paszkiewicz U., Bibliografia inwentarzy i katalogów księgozbiorów polskich i założonych w Polsce do 1939 roku, Cz. 1. Księgozbiory instytucjonalne w układzie topograficznym, Warszawa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 1990.
Paszkiewicz U., Bibliografia inwentarzy i katalogów księgozbiorów polskich i założonych w Polsce do 1939 roku, Cz. 2. Księgozbiory prywatne w układzie abecadłowym nazwisk właścicieli, Warszawa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 1990.
Sprawozdanie Dyrektora Śląskiej Biblioteki Publicznej imienia Józefa Piłsudskiego z działalności Biblioteki w roku 1938, https://sbc.org.pl/dlibra/publication/31617/edition/28468.
Sprawozdanie w przedmiocie strat i szkód wojennych Polski w latach 1939–1945, Warszawa, Biuro Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów, 1947.
Witek Z. K., Dokumenty rewindykacji polskich dóbr kultury zrabowanych przez Niemców w latach 1939–1945 z archiwum Karola Estreichera jr., największego rewindykatora w historii Europy (1939–1975), Kraków, Pałac Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, 2015.
Zarządzenie Ministra Oświaty z dnia 9 lipca 1945 r. w sprawie przejęcia księgozbiorów podworskich od pełnomocników do spraw reformy rolnej, „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Oświaty” z 12 października 1945, nr 4, poz. 110.
