Święty Antoni od zguby broni. Stereotyp świętego Antoniego w polskiej tradycji ludowej
DOI:
https://doi.org/10.34864/heteroglossia.issn.2084-1302.nr12.art3Abstrakt
Saint Anthony is one of the saints especially reverred by members of Polish folk culture. People turn to him especially in the case of loss. Maidens pray to him to have a husband. The method of description of the stereotype of Saint Anthony is the cognitive definitione, used in the Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols. Defining sentences are arranged in semantic categories called facets. A cognitive definitione consists of an explication built of facets and the documentation, arranged by the text genre.
Bibliografia
Źródła i ich skrótowce użyte w tekście
BARKUL – BARANOWSKI B., Kultura ludowa XVII i XVIII w. na ziemiach Polski Środkowej, Łódź, Wydawnictwo Łódzkie, 1971.
BARTBIŁG – BARTMIŃSKI J. (red.), Relacje o kosmosie. Teksty gwarowe z okolic Biłgoraja, ,,Etnolingwistyka”, 1989, t. 2, s. 95−149.
BARTPOL – BARTMIŃSKI J. (red.), Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały. T. 4 Lubelskie. CZ. 3 Pieśni i teksty sytuacyjne, Lublin, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydawnictwo Muzyczne Polihymnia, 2011.
BIEDLEK – BIEDERMANN H., Leksykon symboli, tłum. J. Rubinowicz, Warszawa, MUZA SA, 2001.
CHMIELKSIĘŻ – CHMIELIŃSKA A., Księżacy (Łowiczanie), Kraków, Księgarnia Geograficzna „Orbis”, 1925.
CZUBANEG – CZUBALA D., CZUBALINA M., Anegdoty, bajki, opowieści garncarzy, Warszawa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1980.
DROZMAG – DROZDOWSKA W., Magiczne normy postępowania w życiu codziennym Załęcza Wielkiego, pow. Wieluń, ,,Łódzkie Studia Etnograficzne”, 1963, t. 5, s. 111–130.
ENCKAT – GRYGLEWICZ F., ŁUKASZYK R., SUŁOWSKI Z. (red.), Encyklopedia katolicka. T. 1, Lublin, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1973.
FISCHLUD – FISCHER A., Lud polski. Podręcznik etnografii Polski, Lwów, Wydawnictwo Zakładu Naukowego im. Ossolińskich, 1926.
FROSPRZEW – FROS H., SOWA F., Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny, Wyd. 5, Kraków, Wydawnictwo WAM, Księża Jezuici, 2000.
HALLLEK – HALL J., Leksykon symboli sztuki Wschodu i Zachodu, przeł. J. Zaus i B. Baran, Kraków, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, 1997.
HERDLEK – OESTERREICHER-MOLLWO M. (oprac.), Leksykon symboli, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa, Wydawnictwo ROK Corporation, 1992.
JĘCZŚLĄSK – JĘCZALIK E., Ikonografia dolnośląskiego malarstwa ludowego na szkle [W:] Nasz A. (red.), Wieś dolnośląska, Wrocław, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 1970, s. 321–348.
K5KRAK – KOLBERG O., Dzieła wszystkie. T. 5 Krakowskie, Wrocław−Poznań, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1962.
K22ŁĘCZ – KOLBERG O., Dzieła wszystkie. T. 22 Łęczyckie, Wrocław−Poznań, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1964.
K45GÓR – KOLBERG O., Dzieła wszystkie. T. 45 Góry i Podgórze, Wrocław−Poznań, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1968.
KĘPMAL – KĘPA E., Malarstwo ludowe. (Z wystaw w Muzeum Lubelskim), „Twórczość Ludowa. Kwartalnik Stowarzyszenia Twórców Ludowych”, 1993, t. 8, nr 1–2, s. 59–62.
KOPŁODZ – KOPCZYŃSKA-JAWORSKA B., Kultura środowiska robotniczego Łodzi, ,,Łódzkie Studia Etnograficzne”, 1982, t. 21, s. 15–34.
KOTZN – KOTULA F., Znaki przeszłości. Odchodzące ślady zatrzymać w pamięci, Warszawa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1976.
KULWIEL – BURSZTA J. (red.), Kultura ludowa Wielkopolski. T. 3, Poznań, Wydawnictwo Poznańskie, 1967.
KUNTRZY – KUNCZYŃSKA-IRACKA A., Trzy miedzioryty ze zbiorów Muzeum Diecezjalnego w Sandomierzu, „Polska Sztuka Ludowa”, 1971, t. 25, z. 3, s. 184–186.
LORKASZ – LORENTZ F., FISCHER A., LEHR-SPŁAWIŃSKI T., Kaszubi. Kultura ludowa i język, Toruń, Instytut Bałtycki, 1934.
NECPUR – NECEL A., W niewoli białych purtków. Podania i gawędy z Wybrzeża, Warszawa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1977.
NIEWLEK – NIEWĘGŁOWSKI W., Leksykon świętych, wyd. 3 poszerz. i uaktual., Warszawa, Rosikon Press, 2005.
NKPP – KRZYŻANOWSKI J. (oprac.), Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich. T. 1, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969.
PIĄTSIER – PIATKOWSKA I., Z życia ludu wiejskiego w Ziemi Sieradzkiej, ,,Wisła. Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny”, 1889, t. 2, s. 479–530.
PIWRZEŹB – PIWOCKI K., Rzeźba ludowa, „Polska Sztuka Ludowa”, 1976, t. 30, z. 3–4, s. 131–150.
SADSZLACH – SADKOWSKI I., Szlachta drobna w powiatach płońskim i płockim. Przydomki osób i wiosek, ,,Wisła. Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny”, 1903, t. 6, s. 669–687.
SIARMAT – SIARKOWSKI W., Materyjały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc. Cz. 2, ,,Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, 1879, t. 3, s. 3−61.
SIMBERY – SIMONIDES D. (oprac.), Bery śmieszne i ucieszne. Humor śląski, Kraków, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1978.
SIMKSIĘG – SIMONIDES D. (red.), Księga humoru ludowego, Warszawa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1981.
SIMWIERZ − SIMONIDES D., Wierzenia i zachowania przesądne, [W:] Simonides D. (red.), Folklor Górnego Śląska, Katowice, Wydawnictwo „Śląsk”, 1989, s. 225−301.
SLAVTOL1 – TOLSTOJ N.I. (red.), Slavjanskie drevnosti. Ètnolingvističeskij slovar’. T. 1, Moskva, Meždunarodnye otnošenija, 1995.
SLAVTOL2 – TOLSTOJ N.I. (red.), Slavjanskie drevnosti. Ètnolingvističeskij slovar’. T. 2, Moskva, Meždunarodnye otnošenija, 1999.
STELROK – STELMACHOWSKA B., Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń, Instytut Bałtycki, 1933.
SYCHSŁOW – SYCHTA B., Słownictwo kociewskie na tle kultury ludowej. T. 1, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980.
SZYCHKUJ – SZYCHOWSKA-BOEBEL B., Lecznictwo ludowe na Kujawach. Materiały i rozważania, Toruń, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, 1972.
TRESSŁOW– TRESIDDER J., Słownik symboli. Ilustrowany przewodnik po tradycyjnych wyrażeniach obrazowych, znakach ikonicznych i emblematach, tłum. B. Stokłosa, Łódź, Wydawnictwo RM, 2001.
Materiały terenowe i ich skróty użyte w tekście
a) Taśmoteka nagrań tekstów gwarowych zebranych w „Archiwum Etnolingwistycznym”
UMCS (TN). Po nazwie miejscowości podano rok nagrania.
TNWIELOPOLESKRZYŃSKIE 1992 (Wielopole Skrzyńskie gm. Wielopole Skrzyńskie, woj.podkarpackie).
TNKALEŃA 1998 (Kaleń A gm. Sobolew, woj. mazowieckie).
TNULAN-MAJORAT 1999 (Ulan-Majorat gm. Ulan-Majorat, woj. lubelskie).
b) Taśmoteka nagrań własnych (TNW). Po nazwie miejscowości podano rok nagrania.
TNW BIELOWICE 2021 (Bielowice gm. Opoczno, woj. łódzkie).
TNWDOKUDÓW 2018 (Dokudów gm. Biała Podlaska, woj. lubelskie).
TNWŁOWICZ 2017 (Łowicz gm. Łowicz, woj. łódzkie).
TNWRÓŻANKA 2020 (Różanka gm. Włodawa, woj. lubelskie).
TNWSTUDZIANKA 2018 (Studzianka gm. Łomazy, woj. lubelskie).
TNWWICHROWICE 2021 (Wichrowice gm. Choceń, woj. kujawsko-pomorskie).
c) Opracowania
BARTMIŃSKI J., Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji [W:] Bartmiński J.(red.), Konotacja, Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1988, s. 169−183.
BARTMIŃSKI J., ,,O „Słowniku stereotypów i symboli ludowych” [W:] Bartmiński J. (red.), ,,Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1: Kosmos, cz. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1996, s. 9−34.
BARTMIŃSKI J., Podstawy lingwistycznych badań nad stereotypem – na przykładzie stereotypu ‘matki’, „Język a Kultura”, 1998, s. 63−83.
BEDNAREK B., Łańcuszek św. Antoniego, „Literatura Ludowa”, 1988, t. 32, nr 1, s. 23−29.
BIELAK A., Patron wegetacji czy pogromca smoka? Dwa obrazy świętego Jerzego w polskiej tradycji ludowej [W] Niebrzegowska-Bartmińska S., Szadura J., Żywicka B. (red.), Wartości w językowo-kulturowym obrazie świata Słowian i ich sąsiadów 4. Słownik językowy – leksykon – encyklopedia w programie badań porównawczych, Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2018, s. 265−279.
BIELAK A., Patron zakochanych czy chorych na padaczkę? Obraz świętego Walentego i choroby świętego Walentego w polskiej tradycji ludowej [W] Płonka-Syroka B., Dąsal M. (red.), Doświadczanie choroby w perspektywie badań interdyscyplinarnych 6. Ciało, choroby i świadomość społeczna – społeczne i metafizyczne aspekty profilaktyki i terapii, Wrocław, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, 2020, s. 73−84.
BIELAK A., Stereotyp świętej Kingi w polskiej tradycji ludowej, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, sectio FF – Philologiae, 2021, t. 39, nr 2, s. 165−175.
BIELAK A., Święci patroni od zarazy (Święty Roch, Święta Rozalia, Święty Sebastian) w polskiej tradycji ludowej. Studium językowo-kulturowe [W] Leleń H., Żurawlew T. (red.), Święci i świętość w języku, literaturze i kulturze, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, 2018, s. 239−252.
BIELAK A., „Święty Marcin na białym koniu jedzie”. Święty Marcin i dzień świętego Marcina w polskiej tradycji ludowej [W] Gocół D., Szadura J. (red.), Gawędy o kulturach IV, Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2019, s. 35−54.
GRALIŃSKI F., „…i wyślij to wszystkim znajomym” – o listach łańcuszkowych w Internecie [W:] Gańczarczyk G., Grochowski P. (red.), Folklor w dobie Internetu, Toruń, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2009, s. 101−113.
GRALIŃSKI F., Listy łańcuszki, [online], https://atrapa.net/, [dostęp: 27.11.2017].
KARBOWY A. SAC, Cuda świętego Antoniego, [online], 2020−06−13, https://stacja7.pl/swieci/cuda-swietego-antoniego, [dostęp: 27.03.2021].
KIJAS Z. J. OFM Conv., Antoni – święty cudów [W:] Parzych-Blakiewicz K. (red.), Święty Antoni z Padwy w wierze, kulcie, teologii i sztuce. Perspektywa regionalna i uniwersalna, Olsztyn, Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, 2013, s. 135−145.
ŁASZKIEWICZ M., Stereotypy etniczne w polskiej kulturze ludowej, Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2021.
ŁUCZECZKO P., Łańcuch szczęścia w dobie Internetu [W:] Ferenc T., Olechnicki K. (red.), Obrazy w sieci. Socjologia i antropologia ikonosfery Internetu, Toruń, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2008, s. 231−246.
NIEZGODA C. OFM Conv., Św. Antoni z Padwy. Życie i nauczanie, Kraków, Wydawnictwo OO. Franciszkanów „Bratni Zew”, 2002.
OLĘDZKI J., Plagi, żywioły, demony, Opatrzność i Święci Pańscy albo próby poznawania siebie samego, ,,Polska Sztuka Ludowa − Konteksty”, 1996, t. 50, nr 1−2, s. 83−98.
PISAREK W., Wyobrażenia o polskich stereotypach regionalnych, „Zeszyty Prasoznawcze”, 1975, nr 1, s. 73−78.
PISARKOWA K., Konotacja semantyczna nazw narodowości, „Zeszyty Prasoznawcze”, 1976, nr 1, s. 5−26.
PUTNAM H., Mind, Language and Reality. Philosophical Papers. Vol. 2, Cambridge, Cambridge University Press, 1975.
ROBOTYCKI C., Łańcuch szczęścia wciąż okrąża świat [W:] tegoż, Nie wszystko jest oczywiste, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1998, s. 70−83.
