Straty wojenne zbiorów bibliotecznych w Polsce widziane z państwowej perspektywy. Pomiędzy organizacją, polityką a etyką
DOI:
https://doi.org/10.34864/heteroglossia.issn.2084-1302.nr10.art15Słowa kluczowe:
cultural goods, war losses, ministry of culture and, national heritage, plunder, documentation, registration, 1939-2019, ministry of foreign affairsAbstrakt
Estimated calculations of the war losses suffered by Poland in the area of cultural goods are about 13,000 paintings, about 1,400 sculptures, about 125,000 manuscripts, 22,000 old prints, 25,000 maps and about 15 million books. Loss of library collections is estimated at around 66%. Many of them were irretrievably destroyed as a result of unplanned and planned actions of destruction and plunder of Polish cultural goods by the German and Soviet invaders. To this day, it is unknown, not only how many goods were lost, but what exactly. The article covers the topic of activities aimed at determining what has been done in this matter so far, starting from 1939 to 2019, broken down into three time periods: 1939-1945; 1945-1989; 1989-2019. Knowledge on this subject has been organized, the most important papers have been pointed out, and published publications. The measurable achievements and neglect of the Polish state in this respect were emphasized. The text focuses on the activities of two institutions: the Ministry of Culture and National Heritage and the Ministry of Foreign Affairs, subjecting them to a critical assessment, based on the literature and the report of the Supreme Audit Office. Particular attention was paid to ethical dilemmas related to the registration of cultural goods.
Bibliografia
BARANOWSKI J. i in. Straty wojenne Łodzi – raport z oszacowania strat i szkód poniesionych przez miasto Łódź wskutek wybuchu i trwania II wojny światowej oraz wynikłych z organizacji i funkcjonowania Litzmannstadt getto, Łódź, UMŁ 2006.
BIEŃKOWSKA B. (red. nauk), Informator o stratach bibliotek i księgozbiorów na terytoriach polskich okupowanych w latach 1939-1945 (bez Ziem Wschodnich). Poznań, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2000.
BIEŃKOWSKA B. (red. nauk.), Biblioteki na wschodnich ziemiach II Rzeczypospolitej. Informator, Poznań, Wspólne Dziedzictwo, 1998.
BIEŃKOWSKA B. (red. nauk.), PASZKIEWICZ U. (oprac.), SZYMANSKI J. (oprac.), Informator o stratach bibliotek i księgozbiorów domowych na terytoriach polskich opublikowanych w latach 1939-1945 (bez Ziem Wschodnich), „Polskie Dziedzictwo Kulturalne”. Seria A: „Straty Kultury Polskiej”, Poznań, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturalnego za Granicą, 2000.
BIEŃKOWSKA B., II wojna światowa; wstępny bilans strat bibliotek polskich, „Cenne, Bezcenne, Utracone”, 1999, nr 12, s. 10-11.
BIEŃKOWSKA B., Potyczki ze źródłami bibliologicznymi (Na przykładzie urzędowej dokumentacji strat bibliotek w Polsce podczas II wojny światowej), „Roczniki Biblioteczne”, 2001, s. 3-28.
BIEŃKOWSKA B., Straty bibliotek polskich podczas II wojny światowej, Warszawa, Wydaw. Reklama Wojciech Wójcicki, 1994.
BIEŃKOWSKA B., Zastosowanie bibliologii w pracach Biura Pelnomocnika Rządu do Spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturalnego za Granicą, „Roczniki Biblioteczne”, 1998, s. 21-36.
Departament Dziedzictwa Kulturowego za Granicą i Strat Wojennych. [online].
DRÓŻDŻ A., Działalność katowickiej zbiornicy księgozbiorów zabezpieczonych na Górnym i Dolnym Śląsku w latach 1947-1955, „Sobótka”, 2012, z. 2, s. 81-100.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/60/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie zwrotu dóbr kultury wyprowadzonych niezgodnie z prawem z terytorium państwa członkowskiego, zmieniająca rozporządzenie (UE) nr 1024/2012 (wersja przekształcona), „Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej” z 2019 r. poz. 1591.
ESTREICHER K., Straty kultury polskiej pod okupacją niemiecką 1939-1944: wraz z oryginalnymi dokumentami grabieży, Kraków, Pałac Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, 2003, T. 1-2, Kraków, Pałac Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, 2003.
FIJAŁKOWSKI W. (przew.) Raport o stratach wojennych Warszawy, Warszawa, Urząd miasta stołecznego Warszawy, 2004.
Instrukcja z dnia 25 stycznia 1946 r. w sprawie postępowania z księgozbiorami zabezpieczonymi, „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Oświaty” z 26 lutego 1946, nr 1, poz. 13.
KARECKA L. M., Akcja rewindykacyjna w latach 1945-1950. Spór o terminologię czy o istotę rzeczy, „Ochrona Zabytków”, 2002, 55/3/4, s. 404-409.
KOWALSKI W., Restytucja dóbr kultury uratowanych przez Polskę w okresie II wojny światowej jako element polityki zagranicznej realizowanej przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP w latach 1999-2009, W: Kowalski W., Kuhnke M., Zagrabione – odzyskane. Działalność Ministerstwa Spraw Zagranicznych w zakresie dóbr kultury utraconych przez Polskę w okresie II wojny światowej, Warszawa, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, 2011, s. 1-12.
Kowalski W., Restytucja dzieł sztuki, Katowice, Uniwersytet Śląski, 1993.
KOZAKIEWICZ S.., Bibliografia adnotowana prac na temat stanu badań nad hitlerowską polityką grabieży dzieł sztuki i niszczenia zabytków, W: Stan i perspektywy badań w zakresie zbrodni hitlerowskich. Materiały z Konferencji Naukowej w dniach 27-28 kwietnia 1970 r. T. 2, Warszawa, 1973, s. 213-234.
LECHOWSKI P., Biblioteki Krakowa w okresie okupacji niemieckiej, Kraków, Polskie Towarzystwo Bibliologiczne, 1999.
ŁASKARZEWSKA H., Losy księgozbiorów historycznych w latach 1939-1945 i po zakończeniu drugiej wojny światowej, „Cenne, Bezcenne, Utracone”, 2018, z. 1, s. 15-18.
ŁASKARZEWSKA H., Tam, gdzie przeszła burza… . Losy polskiego dziedzictwa kulturowego w latach 1914-1920, Warszawa, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, 2019.
ŁASKARZEWSKA H., Zbiory przejęte i przemieszczone w bibliotekach polskich po drugiej wojnie światowej. Problemy własności, przykłady rozwiązań. W: Czubek G., Kosiewski P., Własność a dobra kultury, Warszawa 2006, s. 15-47.
MATELSKI D., Grabież dóbr kultury w wojnach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Poznań, Zakład Poligraficzny „Grafika”, 2005.
MATELSKI D., Grabież i restytucja polskich dóbr kultury od czasów nowożytnych do współczesnych. T. 1-2. Kraków, Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, 2006.
MATELSKI D., Restytucja poloników z Bialorusi, Ukrainy i Litwy za Trzeciej Rzeczypospolitej, „Studa Podlaskie”, 2002, t. 12, s. 129-171.
MĘŻYŃSKI A. (red. nauk.), Straty bibliotek w czasie II wojny światowej w granicach Polski z 1945 roku, Cz. 1-3, Warszawa, 1994.
MĘŻYŃSKI A. (wybór i oprac.). ŁASKARZEWSKA H. (współpr.), Biblioteki naukowe w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939-1945. Wybór dokumentów źródłowych, Warszawa, Wydawnictwo LTW, 2002.
MĘŻYŃSKI A., Biblioteki polskie w latach 1939-1945. Polityka władz okupacyjnych. Straty księgozbiorów, „Roczniki Biblioteczne”, 2006, s. 1-11.
MĘŻYŃSKI A., Biblioteki Warszawy w latach 1939-1945, Warszawa, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Departament Dziedzictwa Kulturowego, 2010.
MĘŻYŃSKI A., Kommando Paulsen. Grabież dóbr polskiej kultury podczas II wojny światowej, „Roczniki Biblioteczne”, 2006, s. 141-174.
MĘŻYŃSKI A., Kommando Paulsen. Grabież polskich dóbr kultury podczas II wojny światowej, Warszawa, Wydawnictwo DIG, 1994.
MKiDN: raport NIK nt. odzyskiwania dzieł sztuki wynika z niezrozumienia tematyki [online].
NOWICKI R., Działalność Stanisława Sierotwińskiego w latach 1945-1946 jako delegata Ministerstwa Oświaty do zabezpieczania księgozbiorów opuszczonych i porzuconych na ziemiach zachodnich, „Roczniki Biblioteczne”, 2006, s. 13-44.
Odzyskiwanie utraconych dzieł sztuki, nr ewid. 203/2016/P/16/024/KNO, Departament Nauki, Oświaty i Dziedzictwa Narodowego NIK, maj 2017 r.
PASZKIEWICZ U., Bibliografia inwentarzy i katalogów księgozbiorów polskich i założonych w Polsce do 1939 roku, Cz. 1, Księgozbiory instytucjonalne w układzie topograficznym, Warszawa, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1990.
PASZKIEWICZ U., Bibliografia inwentarzy i katalogów księgozbiorów polskich i założonych w Polsce do 1939 roku, Cz. 2, Księgozbiory prywatne w układzie abecadłowym nazwisk właścicieli, Warszawa, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1990.
PASZKIEWICZ U., Inwentarze i katalogi bibliotek z ziem wschodnich Rzeczypospolitej. (spis za lata 1510-1939); Ministerstwo Kultury i Sztuki. Biuro Pełnomocnika Rządu do spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturalnego za Granicą, Warszawa, „DiG”, 1998.
Program Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2019 Badanie polskich strat wojennych.
PRUSZYŃSKI J., Dziedzictwo kultury Polski. Jego straty i ochrona prawna. T. 1-2. Kraków, Wydawnictwo Zakamycze 2001.
PUCHALSKI J., Badania nad źródłami do dziejów biblioteki w granicach II Rzeczypospolitej w latach 1939-1945; zarys problematyki, W: Drzewiecki M et al., E scientia et amicitia. Studia poświęcone Profesorowi Edwardowi Potkowskiemu w sześćdziesięciolecie urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, Warszawa, Wyższa Szkoła Humanistyczna w Pułtusku, s. 151-157.
Rejestracja strat wojennych (1939-1945) w dziedzinie sztuki. Działalność Biura Pełnomocnika Rządu ds. Polskiego Dziedzictwa Kulturalnego za Granicą, „Cenne, bezcenne, utracone”, 1997, nr 2, s. 16-17.
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 sierpnia 1996 r. w sprawie Pełnomocnika Rządu do Spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturalnego za Granicą, „Dziennik Ustaw”, 1996, nr 107, poz. 504.
SAKSON A., SKARŻYŃSKI A. (red.), Raport – o stratach wojennych Poznania 1939-1945, Poznań, Wydawnictwo Miejskie, 2006
SASIN R., Odzyskiwanie dzieł sztuki, „Kontrola Państwowa”, 2017, vol. 62, nr 6, s. 92-103.
Spis polskich księgozbiorów prywatnych sknfiskowanych przez Niemców w okresie II wojny światowej, Nr 1, Warszawa, 1996.
Sprawozdanie w przedmiocie strat i szkód wojennych Polski w latach 1939-1945, Warszawa, Biuro Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów, 1947.
STANKIEWICZ W., Z badań nad problematyką strat wojennych w bibliotekach polskich, W: Stan i perspektywy badań w zakresie zbrodni hitlerowskich. Materiały z Konferencji Naukowej w dniach 27-28 kwietnia 1970 r. T. 2, Warszawa, 1973, s. 259-265.
SZCZERBIŃSKI H., Restytucja mienia polskiego z zachodnich stref okupacyjnych Niemiec, Warszawa, „Książka i Wiedza”, 1983, s. 69-155.
Uchwała Nr 93/90 Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 1990 r. w sprawie ustanowienia Pełnomocnika Rządu do Spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturalnego za Granicą („powiel.”).
Ustawa z dnia 25 maja 2017 r. o restytucji narodowych dóbr kultury, Dz. U. 2017 poz. 1086.
Zarządzenie Ministra Oświaty z dnia 9 lipca 1945 r. w sprawie przejęcia księgozbiorów podworskich od pełnomocników do spraw reformy rolnej, „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Oświaty” z 12 października 1945, nr 4, poz. 110.
ZEIDLER K., Restytucja dóbr kultur ze stanowiska filozofii prawa. Warszawa, Wolters Kluwer, 2011.
