Zbrodnia sąsiedzka - eksterminacja ludności polskiej w piaskowni Małe Czyste/Dorposz Szlachecki w 1939 roku
DOI:
https://doi.org/10.34767/KB.2025.46.03Słowa kluczowe:
zbrodnia pomorska, Małe Czyste, Dorposz Szlachecki, 1939Abstrakt
Od połowy października do końca listopada 1939 r. Niemcy przeprowadzili serię egzekucji w tzw. piaskowni Parowa, leżącej na pograniczu dwóch wsi: Małe Czyste i Dorposz Szlachecki. Jest to jedno z największych miejsc kaźni ludności polskiej na terenie powiatu chełmińskiego, dokonanej w ramach tzw. zbrodni pomorskiej. Eksterminacji podlegali wszyscy Polacy, którzy dzięki wykształceniu, pełnionej funkcji, sytuacji ekonomicznej czy indywidualnym zdolnościom mogli wywierać wpływ na społeczeństwo i stać na przeszkodzie do całkowitej germanizacji tych ziem, a więc głównie duchowieństwo, inteligencja, działacze społeczni, polityczni i kulturalni. W małych miejscowościach, gdzie wszyscy się znali i mimo przynależności narodowej tworzyli jedną społeczność, na wyrok śmierci wpływały też inne przyczyny. Czasem nieznaczące, wręcz błahe konflikty o charakterze osobistym bądź rywalizacja na gruncie ekonomicznym, mogły doprowadzić do tragedii. Na obszarach wiejskich ofiary znały swoich oprawców i nierzadko darzyły ich sympatią. Według zeznań świadków na interesującym nas obszarze stosunki między obydwiema społecznościami, tj. polską i niemiecką, układały się poprawnie, zawiązywano nawet przyjaźnie. Dla wielu Niemców relacje koleżeńskie, które wytworzyły się przed wojną, nie miały żadnego znaczenia wobec interesów III Rzeszy. Nierzadko osobiście dokonywali aresztowań zaprzyjaźnionych Polaków, a nawet uczestniczyli w ich torturowaniu i egzekucji. Na skutek celowego spalenia dokumentacji i zwłok, nie wszystkie okoliczności zbrodni zostały wyjaśnione, a sprawcy nigdy nie ponieśli kary. Co gorsza prawdopodobnie nie poznamy też pełnej listy ofiar, możemy jedynie przypuszczać, że w piaskowni rozstrzelano ok. 400 osób.
Bibliografia
Archiwum Delegatury Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy
sygn. 78/11/Zn, t. 1 -9 , Akta Główne prokuratora w sprawie Hugo Reisa i innych członków organizacji Selbstschutz podejrzanych o dokonanie morderstw na ludności polskiej jesienią 1939 r. w miejscowości Małe Czyste i Dorposz Szlachecki pow. chełmiński, woj. bydgoskie.
Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, t. 10, Warszawa 1958.
Bojarska B., Eksterminacja ludności polskiej w powiecie Chełm no nad Wisłą w 1939 roku, „Przegląd Zachodni” 1965, nr 3, s. 128-142.
Ceran T., Mordercy czy zabójcy? Wilhelm Papke i Willi Thiess i zbrodnia w Klamrach koło Chełm na w 1939 roku, [w:] Zapomniani kaci Hitlera. Volksdeutscher Selbstschutz w okupowanej Polsce 1939-1940. Wybrane zagadnienia, red. I. Mazanowska i T. Ceran, Bydgoszcz-Gdańsk 2016, s. 138-174.
Ceran T., Zbrodnia pomorska 1939, „Wiadomości Historyczne” 2017, nr 4, s. 4 -1 0 .
Ceran T., Zbrodnia pomorska 1939. Początek ludobójstwa niemieckiego w okupowanej Polsce, Bydgoszcz-Warszawa 2024.
Czerwiński B.T., Prawno-karne aspekty ścigania przestępstw popełnionych przez niemieckich nacjonalistów z organizacji Volksdeutscher Selbstschutz w świetle wybranych śledztw prowadzonych przez oddziałowe komisje ścigania zbrodni przeciwko narodowi polskiemu, [w:] Zapomniani kaci H itlera..., s. 7 0 -9 7 .
Jacewicz W. i Woś J., Martyrologium polskiego duchowieństwa rzymskokatolickiego p od okupacją hitlerowską 1939-1945, z. 2: Wykaz zmarłych, zamordowanych lub represjonowanych przez okupanta w diecezjach: chełmińskiej, częstochowskiej, łomżyńskiej, łódzkiej i płockiej oraz archidiecezji warszawskiej, Warszawa 1977.
Jansen Ch., Weckbecker A., Der „Volksdeutsche Selbstschutz” in Polen 1939/40, „Schriftenreihe der Vierteljahrshefte fur Zeitgeschichte”, Bd. 64, Munchen 1992.
Jastrzębski W., Mniejszość niemiecka w Polsce we wrześniu 1939 r., Toruń 2010.
Jastrzębski W., O kupacyjne losy ziem polskich wcielonych do III Rzeszy (1939-1945), Bydgoszcz 2017.
Jastrzębski W , Terror i zbrodnia. Eksterminacja ludności polskiej i żydowskiej w rejencji bydgoskiej w latach 1939-1945, Warszawa 1974.
Ławniczak R., Zbrodnia pom orska 1939 na terenie powiatu chełmińskiego. Egzekucje i upamiętnienie ofiar, [w:] Rozstrzelana niepodległość. Ofiary zbrodni pomorskiej 1939. Materiały XXIX sesji naukowej w Toruniu z 22 listopada 2019 roku, red. T. Ceran, Toruń 2020, s. 8 7 -1 0 3 .
Madajczyk P., Krwawa pomorska jesień. Pomorze pod okupacją niemiecką, Warszawa 2021.
Pawłowski J., Zawada P , Martyrologia policjantów Policji Państwowej województwa pom orskiego, Toruń 2020.
Soborska-Zielińska A., Chełmińskie pomniki i tablice pamiątkow e, Chełm no 2001.
Sołga H ., Niemcy o Niemcach. Bilans ścigania zbrodniarzy hitlerowskich w Republice Federalnej Niemiec, Warszawa 1988.
Steyer D ., Eksterminacji ludności polskiej na Pomorzu Gdańskim w latach 1939-1945, Gdynia 1967.
Sziling J., Dzieje Chełm na i powiatu w okresie okupacji hitlerowskiej (1939-1939), [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, praca zbiorowa pod red. M. Biskupa, Toruń 1968, s. 3 1 3 -3 3 9 .
Sziling J., Polityka narodowościowa niemieckich władz okupacyjnych na Pomorzu Gdańskim w latach 1939-1945, [w:] Problemy narodowościowe i wyznaniowe na Pomorzu Nadwiślańskim i Kujawach w X X wieku, red. R. Sudziński, Toruń 1997, s. 3 5 -5 1 .
Sziling J., Polityka okupanta wobec Kościoła Katolickiego 1939-1945 tzw. Okręgi Rzeszy: Gdańsk-Prusy Zachodnie, Kraj Warty i Regencja Katowicka, Poznań 1970,
W cieniu Einsatzgruppen. Volksdeutscher Selbstschutz w okupowanej Polsce 1939-1940, red. I. Mazanowska, T. Ceran, M. Przegiętka, Warszawa 2021.
Wardzyńska M ., Był rok 1939. O peracja n iem ieckiej p olicji bezpieczeństw a w Polsce Intelligenzaktion, Warszawa 2009.
Wojciechowski M ., Życie polityczne mniejszości niemieckiej na Pomorzu w okresie międzywojennym (1920-1939), [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku, red. M. Wojciechowski, Toruń 1998, s. 5 1 -72 .
