Neighborhood crime - extermination of the Polish population in the sand quarry of Małe Czyste/Dorposz Szlachecki in 1939
DOI:
https://doi.org/10.34767/KB.2025.46.03Keywords:
Pomeranian crime, Małe Czyste, Dorposz Szlachecki, 1939Abstract
Starting from mid-October to the end of November 1939 Germans carried out a series of executions in Parowa Piaskownia lying in the border area between the villages of Małe-Czyste and Dorposz Szlachecki. It is one of the biggest sites of the massacre of the Polish population in Chełmno County committed within the so-called Pomeranian crime. Extermination affected all Poles who thanks to their education, position, economic status and individual abilities had an impact on society and prevented total Germanization of this land, including primarily priests, intelligentsia, social, political and cultural activists. In small towns and villages in which everybody knew each other and despite different nationalities they formed one community, but death sentence also resulted from different causes. Sometimes minor disagreements and trivial conflicts of personal nature or even business competition could have led to tragedy. In rural areas, victims knew their oppressors and frequently liked them. According to witness statements, in the studied area relations between both nationalities, i.e. Polish and German, were correct and even friendly. For many Germans, friendly relations that were established before the war had no influence on the interests of the Third Reich. They often arrested in person their befriended Polish neighbors and even participated in their torturing and executing. As a result of deliberate burning of documents and corpses, not all circumstances of the crime have been explained, and the perpetrators of the crime have never been punished. To make the things worse, most likely we may never be able to identify all victims. We can only assume that about 400 people were executed in the sand quarry.
References
Archiwum Delegatury Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy
sygn. 78/11/Zn, t. 1 -9 , Akta Główne prokuratora w sprawie Hugo Reisa i innych członków organizacji Selbstschutz podejrzanych o dokonanie morderstw na ludności polskiej jesienią 1939 r. w miejscowości Małe Czyste i Dorposz Szlachecki pow. chełmiński, woj. bydgoskie.
Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, t. 10, Warszawa 1958.
Bojarska B., Eksterminacja ludności polskiej w powiecie Chełm no nad Wisłą w 1939 roku, „Przegląd Zachodni” 1965, nr 3, s. 128-142.
Ceran T., Mordercy czy zabójcy? Wilhelm Papke i Willi Thiess i zbrodnia w Klamrach koło Chełm na w 1939 roku, [w:] Zapomniani kaci Hitlera. Volksdeutscher Selbstschutz w okupowanej Polsce 1939-1940. Wybrane zagadnienia, red. I. Mazanowska i T. Ceran, Bydgoszcz-Gdańsk 2016, s. 138-174.
Ceran T., Zbrodnia pomorska 1939, „Wiadomości Historyczne” 2017, nr 4, s. 4 -1 0 .
Ceran T., Zbrodnia pomorska 1939. Początek ludobójstwa niemieckiego w okupowanej Polsce, Bydgoszcz-Warszawa 2024.
Czerwiński B.T., Prawno-karne aspekty ścigania przestępstw popełnionych przez niemieckich nacjonalistów z organizacji Volksdeutscher Selbstschutz w świetle wybranych śledztw prowadzonych przez oddziałowe komisje ścigania zbrodni przeciwko narodowi polskiemu, [w:] Zapomniani kaci H itlera..., s. 7 0 -9 7 .
Jacewicz W. i Woś J., Martyrologium polskiego duchowieństwa rzymskokatolickiego p od okupacją hitlerowską 1939-1945, z. 2: Wykaz zmarłych, zamordowanych lub represjonowanych przez okupanta w diecezjach: chełmińskiej, częstochowskiej, łomżyńskiej, łódzkiej i płockiej oraz archidiecezji warszawskiej, Warszawa 1977.
Jansen Ch., Weckbecker A., Der „Volksdeutsche Selbstschutz” in Polen 1939/40, „Schriftenreihe der Vierteljahrshefte fur Zeitgeschichte”, Bd. 64, Munchen 1992.
Jastrzębski W., Mniejszość niemiecka w Polsce we wrześniu 1939 r., Toruń 2010.
Jastrzębski W., O kupacyjne losy ziem polskich wcielonych do III Rzeszy (1939-1945), Bydgoszcz 2017.
Jastrzębski W , Terror i zbrodnia. Eksterminacja ludności polskiej i żydowskiej w rejencji bydgoskiej w latach 1939-1945, Warszawa 1974.
Ławniczak R., Zbrodnia pom orska 1939 na terenie powiatu chełmińskiego. Egzekucje i upamiętnienie ofiar, [w:] Rozstrzelana niepodległość. Ofiary zbrodni pomorskiej 1939. Materiały XXIX sesji naukowej w Toruniu z 22 listopada 2019 roku, red. T. Ceran, Toruń 2020, s. 8 7 -1 0 3 .
Madajczyk P., Krwawa pomorska jesień. Pomorze pod okupacją niemiecką, Warszawa 2021.
Pawłowski J., Zawada P , Martyrologia policjantów Policji Państwowej województwa pom orskiego, Toruń 2020.
Soborska-Zielińska A., Chełmińskie pomniki i tablice pamiątkow e, Chełm no 2001.
Sołga H ., Niemcy o Niemcach. Bilans ścigania zbrodniarzy hitlerowskich w Republice Federalnej Niemiec, Warszawa 1988.
Steyer D ., Eksterminacji ludności polskiej na Pomorzu Gdańskim w latach 1939-1945, Gdynia 1967.
Sziling J., Dzieje Chełm na i powiatu w okresie okupacji hitlerowskiej (1939-1939), [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, praca zbiorowa pod red. M. Biskupa, Toruń 1968, s. 3 1 3 -3 3 9 .
Sziling J., Polityka narodowościowa niemieckich władz okupacyjnych na Pomorzu Gdańskim w latach 1939-1945, [w:] Problemy narodowościowe i wyznaniowe na Pomorzu Nadwiślańskim i Kujawach w X X wieku, red. R. Sudziński, Toruń 1997, s. 3 5 -5 1 .
Sziling J., Polityka okupanta wobec Kościoła Katolickiego 1939-1945 tzw. Okręgi Rzeszy: Gdańsk-Prusy Zachodnie, Kraj Warty i Regencja Katowicka, Poznań 1970,
W cieniu Einsatzgruppen. Volksdeutscher Selbstschutz w okupowanej Polsce 1939-1940, red. I. Mazanowska, T. Ceran, M. Przegiętka, Warszawa 2021.
Wardzyńska M ., Był rok 1939. O peracja n iem ieckiej p olicji bezpieczeństw a w Polsce Intelligenzaktion, Warszawa 2009.
Wojciechowski M ., Życie polityczne mniejszości niemieckiej na Pomorzu w okresie międzywojennym (1920-1939), [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku, red. M. Wojciechowski, Toruń 1998, s. 5 1 -72 .
