The influence of natural spatial determinants on urban development of medieval Bydgoszcz
DOI:
https://doi.org/10.34767/KB.2024.45.01Keywords:
Bydgoszcz, physiography, Brda, hydrotechnics, the Middle Ages, cityAbstract
Bydgoszcz, a medium-sized Central European city, now occupies an area of 176 square kilometers, which in reference to its original historical dimensions is an expansion of more than 1,000 times. A distinctive feature of the location of the city is the fact that it was founded at the meeting point of geographical regions and trade routes crossing in the area, running from Kuyavia to Pomerania; and two rivers - the Brda and the Vistula. They have a direct impact on physiography of the area and outline the waterway, which played the key role in successful development of the city. The most important factors that served as basis for urban development were natural conditions, analyzed in terms of the influence of nature on establishing of a settlement. Natural environment is a complex of factors that are closely interrelated. A town is a new component that should be blended in the existing terrain and in places, where it is not possible, conversions should be con[1]ducted for the needs of urban planning. Analyzing the impact of natural terrain conditions on the medieval spatial layout of Bydgoszcz, the study indicated the role of its geographical location and in-depth analysis of its physiographic conditions. It also described processes forming topography, with particular focus on the municipal Brda River valley. The study specified local water conditions and the known interferences conducted in the natural hydrographic system. The author also showed a possible location of the old meanders of the Brda River and the medieval layout of islets surrounding the newly founded city. The described components of natural environment, which consisted of topography, superficial geological structure and hydrographic system, along with groundwater flow, had the biggest impact on establishing and spatial development of the city founded in the Middle Ages. During establishing and formation of the medieval city of Bydgoszcz, the main role was played by the existing hydrographic network, which was developed by the Brda River. It was important in both microscale and macroscale, in the spatial and land-use aspects. The river fulfilled different functions in the local community, serving also as a basic factor in municipal topography, taken into account in construction planning. It was also a natural barrier, but created territorial limitations as well. Its economic exploitation made it subject to numerous interferences conducted by Bydgoszcz residents and the most effective utilization of its undeniable assets. The take[1]over and taming of the land that was previously controlled by the river was related to its anthropogenic transformation. The medieval city was originated on a small peninsula occupying about ten hectares of land, which became a manmade island after digging of the southern moat. It featured such buildings as the parish church with a cemetery, a market square and a town hall, parcels of townsmen with individualized houses, closed with the city walls serving as the southern fortifications. The Brda River was a natural barrier protecting Bydgoszcz from the north and west, and a fortified castle defended the city from the east. The waterway network developed by the river was used for both defensive and economic purposes.
References
Chudziak W., Bojarski J., Wczesnośredniowieczne grodziska w Polsce, T. 1 Powiat Bydgoski, red. W. Chudziak, J. Bojarski, Wrocław 2019, s. 63.
Churski Z., Rajmund Galon (1906-1986), „Przegląd Geofizyczny” 1987, z. 3; Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945-1994. Materiały do bibliografii, red. S. Kalembka, Toruń, 1995, s. 205-206.
Derkowska-Kostkowska B., Miejsce przemysłu w przestrzeni urbanistyczno-architektonicznej Bydgoszczy, [w:] Przemysł bydgoski jako produkt kulturalny i turystyczny, red. B. Bromberek, A. Kosecki, S. Łaniecki, Bydgoszcz 2021, s. 158.
Domżał R., Statki i ich załogi na Dolnej Wiśle w X III-XV wieku, Gdańsk 2014, s. 20-22; Środowisko. Brda, [w:] Encyklopedia Bydgoszczy, t. 1, Bydgoszcz 2011, s. 281-282.
Dysarz R., Położenie miasta na tle regionów fizyczno-geograficznych, [w:] Środowisko przyrodnicze Bydgoszczy, red. J. Banaszak, Bydgoszcz 1996, s. 38.
Galon R., Morfologia doliny i sandru Brdy, „Studia Societatis Scientiarum Torunensis”, sectio C, v. I, nr 6, Toruń 1953. s. 18.
Gorączko M ., Gorączko A ., Zarys antropogenicznych przekształceń rzeźby terenu Bydgoszczy, „Kronika Bydgoska” 2003, s. 277-279.
Grad-Kołaczyńska A., Bydgoszcz w planach ogólnych zagospodarowania przestrzennego, „Kronika Bydgoska” t. 7 (1976-1979), Bydgoszcz 1986, s. 29.
Grad-Kołaczyńska A., Środowisko. Terasy doliny Brdy i Wisły, [w:] Encyklopedia Bydgoszczy, t. 1, Bydgoszcz 2011, s. 333.
Grobelska H., Kordowski J., Rekonstrukcja paleośrodowiskowa obszaru u zbiegu ulic Grodzkiej i Bernardyńskiej, stanowisko 1, Bydgoszcz. Sprawozdanie wstępne, Toruń 2009, ryc. 2
Guldon Z., Życie gospodarcze Bydgoszczy w latach 1466-1772, [w:] Historia Bydgoszczy, Tom I, Do roku 1920, Warszawa-Poznań 1991, s. 176-177.
Historia Doliny Wisły od ostatniego zlodowacenia do dziś, wyd. Polska Akademia Nauk Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania, Monografie, 2, Warszawa 2001, s. 45, 119-120.
Jankowski A.T., Początki miasta, [w:] Historia Bydgoszczy, s. 28-29.
Janda M ., Gosztyła M ., Problematyka budowy średniowiecznych miast Podkarpacia - ze stanu badań, „Wiadomości Konserwatorskie” 57/2019, s. 73-75.
Kabaciński R., Kotowski W., Wojciak J., Bydgoszcz. Zarys dziejów, BTN , Prace Popularnonaukowe Nr 12, Bydgoszcz 1980, s. 42-43.
Kalicki, Zapis zmian klimatu oraz działalności człowieka i ich rola w holoceńskiej ewolucji dolin środkowoeuropejskich, „Prace Geograficzne” nr 204, PAN IG iPZ, Warszawa 2006, s. 10, 14.
Kistowski M ., Zasady i metody delimitacji mikroregionów fizycznogeograficznych w świetle dotychczasowych propozycji metodycznych i dostępnych zasobów ze szczególnym uwzględnieniem Niżu Polskiego, [w:] Studia nad regionalizacją fizycznogeograficzną Polski, red. M. Kistowski, U. Myga-Piątek, J. Solon, Prace Geograficzne 266, Warszawa 2018, s. 122.
Kostrowicki J., Środowisko geograficzne Polski, PW N 1968.
Kot R., Delimitacja dolinnych mezoregionów fizycznogeograficznych na przykładzie odcinka Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej między Włocławkiem a Nakłem nad Notecią, [w:] Studia nad regionalizacją fizycznogeograficzną Polski, red. M. Kistowski, U. MygaPiątek, J. Solon, Prace Geograficzne 266, Warszawa 2018, s. 84-85 ; tenże, Mikroregiony fizycznogeograficzne..., s. 143-147.
Kot R ., Trudności wyznaczania granic mezoregionów fizycznogeograficznych w dolinach na przykładzie fragmentu Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej, „Prace i Studia Geograficzne”, t. 63.1, 2018, ss. 45-57 , https://wgsr.uw.edu.pl/pisg/wp-content/uploads/2020/10/04_Kot_R_26-03-2018.pdf
Kot R., Mikroregiony fizycznogeograficzne kotliny toruńskiej oraz nieszawskiego przełomu Wisły, s. 147, [w:] Studia nad regionalizacją fizycznogeograficzną Polski, red. M. Kistowski, U. Myga-Piątek, J. Solon, Prace Geograficzne 266, Warszawa 2018, s. 143-151.
Łbik L.,, Średniowieczne brody i przeprawy na Dolnej Brdzie w okolicy Bydgoszczy, „Kronika Bydgoska” T. 19 (1998), s. 137; Środowisko. Brda, s. 281-282.
Łbik L. Polsko-krzyżackie zmagania o Bydgoszcz w 1409 r., „Kronika Bydgoska” t. 10 (19861988), Bydgoszcz 1990, s. 26.
Łbik L., Drewniane wodociągi bydgoskie i łaźnia miejska (do początku XIX wieku), [w:] Historia wodociągów i kanalizacji w Bydgoszczy do 1945 roku, Bydgoszcz 2004, s. 27-28.
Łbik L., Staropolskie dzieje bydgoskiej Fary (XIV-XVIII wiek), „Kronika Bydgoska” t. 24, s. 30-36 .
Maciejewski J., Lokacja miasta Bydgoszczy, [w:] Bydgoszcz. 650 lat praw miejskich, zbiór artykułów pod redakcją Maksymiliana Grzegorza i Zdzisława Biegańskiego, Bydgoszcz 1996, s. 25-28.
Morawski Z., „Intra muros”. Zarys problematyki cmentarza miejskiego w średniowieczu, [w:] Studia ofiarowane H. Samsonowiczowi. Czas, przestrzeń, praca w dawnych miastach, Warszawa 1991, s. 93.
Nowakowski T., Kazimierz Wielki a Bydgoszcz, Toruń 2003, s. 113.
Opisy starostw a bydgoskiego z lat 1661-1765 , wyd. Z. Guldon, „Źródła do dziejów Bydgoszczy”, nr 2, BTN , Bydgoszcz 1966, s. 37.
Opracowanie wyników wyprzedzających badań archeologicznych przeprowadzonych w 2016 roku na Placu Kościeleckich w Bydgoszczy (działki 71 i 72) w związku z budową budynku biurowo-usługowego K 3,[bd], oprac. R. Grochowski, A. Retkowska, A. Retkowski.
Przywilej lokacyjny miasta Bydgoszczy 19 kwietnia 1346, wyd. Ryszard Kabaciński, Bydgoszcz [1996], s. 9.
Ratajczak-Szczerba M ., Paluszkiewicz R ., Analiza sedymentologiczna osadów denudacyjnych w niszy niwalnej w krawędzi Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej, Landform Analysis, Vol. 28: 7 3 -8 5 , 2015. dostęp: http://dx.doi.org/10.12657/landfana.028.006.
Rechtsstadtgrundungen im mittelalterlichen Polen, „Stadteforschung. Veroffentlichungen des Instituts fur vergleichende Stadtegeschichte. Reihe A: Darstellungen”, tom 81, wyd. Eduard M uhle, Koln 2011.
Siwiak A., Siwiak W., Zamek bydgoski w najnowszych badaniach archeologicznych, [w :] XXII Sesja Pomorzoznawcza. Od epoki kamienia do nowożytności, red. J. Woźny, J. Szałkowska-Łoś, J. Łoś, s. 317 -325.
Siwiak A., Siwiak W., W schodnie „umocnienia” obronne Bydgoszczy w świetle badań archeologicznych ulicy Podwale, „Kronika Bydgoska” t. 29, Bydgoszcz 2007, s. 369-379.
Siwiak W., Młyny Rothera, „Bydgoski Informator Kulturalny” 3 (326) Rok XXVIII, Bydgoszcz 2002.
Słownik hydrologiczny, Katedra Geoinżynierii i Gospodarki Wodnej, Politechnika Krakowska, dostęp: https://iigw.pl/new/strony/slownik.htm#D.
Starkel L., Historia Doliny Wisły od ostatniego zlodowacenia do dziś, wyd. Polska Akademia Nauk Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania, Monografie, 2, Warszawa 2001.
Tołwiński T., Budowa miasta w przeszłości, „Urbanistyka” Tom I, Wydawnictwo Zakładu Urbanistyki Politechniki Warszawskiej, Warszawa, 1939, s. 6-7.
Wiśniewski E., Szczęsny J., Geologia, geomorfologia regionu bydgoskiego, [w:] Środowisko przyrodnicze Bydgoszczy, red. J. Banaszak, Bydgoszcz 1996, s. 44.
Zyglewski Z., Kanał Bydgoski a śródlądowe drogi wodne na ziemiach polskich, [w:] Przemysł bydgoski jako produkt kulturalny i turystyczny, red. B. Bromberek , A. Kosecki, S. Łaniecki, Bydgoszcz 2021, s. 14.