Modlitwa podczas wojny ze Szwedami jako artefakt literacki w badaniach historycznych nad kryzysem braci czeskich podczas potopu szwedzkiego
DOI:
https://doi.org/10.34767/TH.2023.14.01Słowa kluczowe:
Jednota, bracia czescy, potop szwedzki, Jan Bytner, kontrreformacjaAbstrakt
Modlitwa podczas wojny ze Szwedami powstała w 1658 roku podczas konfliktu polsko-szwedzkiego zwanego potopem szwedzkim. Dzieło liczy osiem stron, a jego autorem jest Jan Bytner – polski członek braci czeskich. Celem artykułu jest przedstawienie tła historycznego zawartego w modlitwie. Pozwoliło to z jednej strony wskazać motywy, jakimi kierował się Bytner przy pisaniu modlitwy, z drugiej zaś określić warunki kryzysu politycznego, społecznego i gospodarczego, w jakim znaleźli się bracia czescy w czasie potopu szwedzkiego. Analiza treści modlitwy pozwala stwierdzić, że nakreślone w niej tło historyczne łączy się z najistotniejszymi problemami związanymi z sytuacją Jednoty podczas potopu szwedzkiego: emigracją braci czeskich, represjami oraz nadzieją na odzyskanie państwowości.
Bibliografia
Źródła
Biblioteka Raczyńskich, sygn. 193, Modlitwa podczas wojny ze Szwedami, ręką Bytnera, s. 55–58
Komeński J.A., Panegiryk Karolowi Gustawowi bezkrwawemu zwycięzcy Sarmacji, w: Filozofia i myśl społeczna XVII w., oprac. A. Linda, M. Maciejewska, Z. Zawadzki, Warszawa 1979, cz. 1, s. 281–298
Komeński J.A., Zburzenie Leszna (Lesnae exicidum) w kwietniu 1656 r. Historycznie wiernie opisał Komeński, w: Jan Amos Komeński i bracia czescy w 380. rocznicę przybycia do Leszna (1628 – 2008), red. A. Konior, Leszno 2008, s. 131–147
Pufendorf S., Siedem ksiąg o czynach Karola Gustawa króla Szwecji, tłum., oprac., wstęp W. Krawczyk, Warszawa 2013
Literatura
Dworzaczkowa J., Bracia czescy w Wielkopolsce w XVI i XVII wieku, Warszawa 1997
Dworzaczkowa J., Bytner Jan, w:Wielkopolski słownik biograficzny, red. A.Gąsiorowski, J.Topolski, Poznań 1981,s.88-89
Dworzaczkowa J., Działalność Jana Amosa Komeńskiego w Polsce, w: Jan Amos Komeński i bracia czescy w 380. rocznicę przybycia do Leszna. Materiały wydane z okazji 380. rocznicy przybycia braci czeskich do Leszna i 10-lecia powstania Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Lesznie, red. A. Konior, Leszno 2009, s. 11–28
Dworzaczkowa J., Geneza i losy Postylli na ewangelie Jana Bytnera, „Biblioteka”, T. 9: 2005, z. 18, s. 149–153
Dworzaczkowa J., „Panegyrycus Carolo Gustavo” i jego tło polityczne, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, T. 28: 1982, s. 93–105
Dworzaczkowa J., Sytuacja Jednoty w Polsce u schyłku XVII w., w: Daniel Ernest Jabłoński. Rektor gimnazjum w Lesznie (1686‒1691), red. A. Konior, Leszno 2010, s. 43–50
Englund P., Niezwyciężony, t. 1–2, tłum. W. Łygaś, Gdańsk 2004
Hýbl F., Jan Amos Komeński a Polska, w: Jan Amos Komeński a Polska, red. F. Hýbl, K. Szymańska, Leszno 2009, s. 9–15
Kersten A., Chłopi polscy w walce z najazdem szwedzkim 1655–1656, Warszawa 1958
Kubala L., Wojna szwedzka 1655–1656, Poznań, 2005
Kurdybacha Ł., Działalność Jana Amosa Komeńskiego w Polsce, Warszawa 1957
Libiszowska Z., Antyszwedzka literatura propagandowa z czasów „potopu”, w: Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655–1660, red. K. Lepszy i in., t. 2, Warszawa 1957, s. 481–527
Lohfink G., Modlitwa moją ojczyzną. Teologia i praktyka modlitwy chrześcijańskiej, tłum. E. Piecul-Karmińska, Poznań 2011
Majewski W., Poddawanie się Szwedom w Koronie w 1655 r., w: Z dziejów stosunków Rzeczypospolitej Obojga Narodów ze Szwecją w XVII wieku, red. M. Nagielski, Warszawa 2007, s. 105–119
Pawelec M., Jan Amos Komeński wobec inicjatyw irenicznych polskiego protestantyzmu, w: Jan Amos Komeński i bracia czescy w 380. rocznicę przybycia do Leszna. Materiały wydane z okazji 380. rocznicy przybycia braci czeskich do Leszna i 10-lecia powstania Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Lesznie, red. A. Konior, Leszno 2009, s. 53–66
Piszcz E., Colloqium Charitativum. Przygotowania, przebieg, rezultat, w: Colloqium Charitativium Secundum. Materiały konferencji międzynarodowej zorganizowanej w Toruniu 13–15 października 1995 r. w 350 rocznicę „Rozmowy Braterskiej”, red. K. Maliszewski, Toruń 1996, s. 29–38
Rott D., Kobiety w dziejach polskiej reformacji – Krystyna Poniatowska i Anna Memorata, w: Res Historica. Z dziejów stosunków wyznaniowych
w Rzeczypospolitej XVI‒XVII wieku, t. 10, red. H. Gmiterek, Lublin 2000, s. 147–164
Starke A., Jan Bytnher, w: Polski słownik biograficzny, t. 3, red. W. Konopczyński, Kraków 1937, s. 182–183
Szczotka S., Chłopi obrońcami niepodległości Polski w okresie potopu, Kraków 1946
Śliziński J., Z działalności literackiej braci czeskich w Polsce (XVI‒XVII w.), Wrocław 1959
Tazbir J., Nietolerancja wyznaniowa i wygnanie arian, w: Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655–1660, red. K. Lepszy i in., t. 1, Warszawa 1957, s. 249–301
Topolski J., Problemy metodologiczne korzystania ze źródeł literackich w badaniach historycznych, w: Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. Z. Stefanowska, J. Sławiński, Warszawa 1978, s. 7–30
Wimmer J., Polska – Szwecja. Konflikty zbrojne w XVI‒XVIII wieku, Oświęcim 2019
Wojtak M., Do Boga…, o Bogu…, przed Bogiem…Gatunki przekładu religijnego w przekładzie filologicznym, Tarnów 2019
Woronczak J., Zasady wydawania tekstów staropolskich. Przykłady w reprodukcji fototypicznej, Wrocław 1955
