Wspólnoty chrześcijańskie (Kościoły) Wiecznego Miasta w IV wieku po Chrystusie. Wrogość i obojętność. Zarys problemu
DOI:
https://doi.org/10.34767/TH.2023.14.03Słowa kluczowe:
Kościół, arianizm, katolicyzm, homeizm, sabelianizm, credo, biskup, PiotrAbstrakt
W IV wieku po Chrystusie Rzym był dalej pogańskim miastem. Chrześcijanie stanowili ok. 10 proc. całej populacji miasta. Byli oni podzieleni na wiele odłamów, które uważały się za katolickie. Najbardziej interesującym z nich jest dla nas Kościół uznający decyzję soboru w Nicei, który w dziełach naukowych jest nazywany nicejskim, chociaż źródła nazywają go katolickim. Przyczyną jego sukcesu był fakt, że odłam ten miał największą liczbę wyznawców i był popierany przez władzę. Reszta wspólnot została ograniczona w możliwościach działania i potem stopniowo zlikwidowana.
Bibliografia
Źródła
Acta Synodalia ann. 50‒381 [AS]. Dokumenty synodów od 50 do 381 roku, Synodi et Collectiones Legum, vol. 1; oprac. A. Baron, H. Pietras, Kraków 2006, Źródła Myśli Teologicznej [ŹMT] 37
Ammiani Marcellini [Am. Marc.], Rerum gestarum libri gui supersunt, ed. W. Seyfarth, L. Jacob-Karau et I. Ulmann, Vol. I: libri XIV‒XXV, vol. II: libri XXVI‒XXI, Biblioteka Teubneriana, Lepzig 1979
Athanasius [Ath.], Historia arianorum ad monachos, ed. H. G. Opitz, w: Athanasius Werke II, Berlin 1935
Athanasius, Epistula ad Adelphium [Ep. ad. Adelph.] PG 26, col. 1072‒1984
Athanasius, Epistula encyclica ed episcopos Aegypti et Libyae, w: Athanasius Werke, I.1,ed. K. Tetzler, D. Hansen, K. Saccidis, Berlin 1996, s.1-64
Athanasius, Epistula encyclica, PG 28, col. 81‒83
Augustinus, Confessiones. Bekenntnisse. Lateinisch-deutsch, rec. J. Bernhart, München 1955
Cicero, De legibus, w: idem, De re publica, De legibus, London ‒ Cambridge 1943
Codicis Theodosiani, Liber sextus decimus, Kodeks Teodozjusza, księga szesnasta, tłum. A. Caba, oprac. M. Ożóg, H. Pietras, Kraków 2014, Źródła Myśli Teologicznej 71, SCL, vol. VII
Collectio Avellana [Coll. Avell.], Listy cesarzy i papieży od 367 do 553 roku, tłum. P. Szewczyk, A. Caba, Synodi et Collectiones Legum, vol. XIV,oprac. M. Ożóg, H. Pietras, Kraków 2021, Źródła Myśli Teologicznej 86
Constitutiones apostolorum et Canones Pamphilii ex synodo apostolico Antiocheno. Lex canonica sanctorum apostolorum. Poenae pro lapsis santorum apostolorum. Euchologion Serapionis. Konstytucje apostolskie oraz Kanony Pamfilosa z apostolskiego synodu w Antiochii. Prawo kanoniczne świętych apostołów. Kary świętych Apostołów dla upadłych. Euchologion Serapiona, tłum. S. Kalinkowski, A. Caba, oprac. A. Baron, H. Pietras, Kraków 2007, Synodi ad Collectiones Legum [SCL], vol. II, Źródła Myśli Teologicznej 42
Dekrety papieskie według Collectio Hispana, tłum. A. Caba, A. Kołtunowska, Synodi et Collectiones Legum, vol. XIII, oprac. M. Ożóg, H. Pietras, Kraków 2021, Źródła Myśli Teologicznej 85
Dokumenty soborów powszechnych [DSP]. Tekst grecki, łaciński, polski, t. 1 (325‒787): Nicea I, Konstantynopol I, Efez, Chalcedon, Konstantynopol II, Konstantynopol III, Nicea II, oprac. A. Baron, H. Pietras, Kraków 2001, Źródła Myśli Teologicznej 24
Eusebii Pamphili [Euz.], Ecclesiasticae Historiae libri decem [HE], ejusdem De Vita Constantini libri IV. nec non Constantini oratio ad Sanctos et Panegyricus Eusebil, Graece et Latine, rec. E. Zimmermannus, Francofurti ad Moenum 1822
Eusebiou tou Pamphilou eis ton bion makariou Konstantintinou tou basileos, Patrologia Graeca 20, Parisiis 1857, col. 910‒1232
Euzebiusz z Cezarei [Euz.], Historia Kościelna, tekst grecki i polski, tłum. A. Caba na podstawie tłum. A. Lisieckiego, Kraków 2013, Źródła Myśli Teologicznej 70
Gennadii Massilliensis, Liber de scriptoribus ecclesiastics, PL58, Pariisis 1883
Gesta inter Liberium et Felicem, w: Collectio Avellana, Epistulae imperatorum, pontificum, aliorum inde ab anno CCCLXVII usque ad annum DLIII datae avellana quae dictur collection, rec. O. Günther, Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum [CSEL] 35, Vienne 1895
Hermiae Sozomenii, Historia ecclesiasstica, PG 67, Parisiis 1864, col. 843‒1630
Joannis Chrysostomi [J. Chrys.] Archiepiscopi Constantinopolitani Interpretatio Omnium Epistolarum Paulinarum per homolias facta, ed. J. Field, Oxonii 1845, Bibliotheca Patrum, t. 1‒3
Liber Pontificalis, I‒XCVI (usque ad annum 772), Synodi ad Collectiones Legum 9, tłum. P. Szewczyk, M. Jesiotr, oprac. M. Ożóg, H. Pietras, Kraków 2014, Źródła Myśli Teologicznej 74
Optatus Afrus, De Schismate Donatistarum Adversus Parmenianum, PL 11, col. 883‒1104 B
Philostorgius, Kirchengeschichte. Mit dem Leben des Lucien von Antiochen und den Fragmenten eineis arianischen Historiographen, hrsg. J. Bidez, F. Winkelmann, Berlin 1981
Rufini Aquileiensis, Historiae Ecclesiasticae, libri duo, PL 21, Pariisis 1845, col. 465‒539
Rufino, Storia dela Chiesa. Traduzione, interduzione e note a cura di Lorenzo Dattrino, Roma 1986
S. Basilius Magnus, Epistulae, PG 32, Parisiis 1857, col. 219‒1112
Saint Augustine [Aug.], The de haeresibus [Haer.], tłum., wstęp L.G. Müller, Patristic Studies. XC, Washington 1956
Socrates Scholasticus [Soc.] Historia ecclesiastica, PG 67, Parisiis 1864,col. 28‒842
The Book of Pontiffs [Liber Pontificalis].The ancient biographies of the first ninety Roman bishops to AD 715, ed. R. Davis,Liverpool 2000, Translations Texts for Historians,Volume 6
Théodoret de Cyr, Thérapeutique des maladies helléniques, rec., P. Canivet, Sources Chrétiennes 57, Paris 1978
Theodoret, Haereticarum fabularum compendium, PG 83, col. 336‒556
Theodoret, Historia ecclesiastica, PG 82, col. 882‒1280
Zosimos [Zos.], Historia nova [Hist.], ed. F. Paschoud, t. 1, Paris 1971, t. 2, Paris 1979
Zosimos, Nowa historia, wyd. popr. przeł. H. Cichocka, Warszawa 2012
Literatura
A., Theodosius der Große und seine Zeit, München 1980
Altaner B., Stuiber A., Patrologia. Życie, pisma i nauka Ojców Kościoła, tłum. P. Pachciarek, Warszawa 1990
Baron A., Pietras H., Wprowadzenie, w: Konstytucje Apostolskie, Kraków 2007, Źródła Myśli Teologicznej 42, s. VII‒XXIV
Brown P.,Augustyn z Hippony, tłum. W.Radwański, Warszawa 1993
Clark G., Christianity and Roman Society, Cambridge 2004
Clévenot M., Die Christen und die Staatsmacht, Geschichte des Christentums im II. und III. Jahrhundret, Freiburg 1988
Curtius E.R., Literatura europejska i łacińskie średniowiecze, tłum. A. Borowski, Kraków 2009
Czuj J., Żywot świętego Augustyna, Warszawa 1952
Dassmann E., Kirchengeschichte II/1. Konstantinische Wende und spätantikeReichskirche, Kohlhammer Studienbücher Theologie, Band 11, 1, Stuttgart Berlin Köln 1996
Dassmann E., Kirchengeschichte II/2. Theologie und innerkirchliches Leben bis zum Ausgang der Spätantike, Kohlhammer Studienbücher Theologie, Band 11, 2, Stuttgart – Berlin – Köln 1999
Demandt A., Die Spätantike. Römische Geschichte von Diocletian bis Justinian 284‒565 n. Ch., München 1989, Handbuch der Altertumswissenschaft III. 6
Dizionario dei personaggi dell’antica Roma. Una guida completa e precisa per conoscere tutii coloro che hanno avuto un ruolo nel mondo Romano, dalla fondazione della città al crollo dell’Impero [Dizionario], red. D. Bowder, I. Costante, Roma 2001
Dresken-Weiland J., Fremde in der Bevölkerung des Kaiserzeitlichen Rom, Römische Quartalschrift für christliche Altertumskunde und Kirchengeschichte, RQAKG 98, 1‒2: 2003, s. 18‒34
Edwards M., Catholicity and Heresy in the Early Church, Farnham Surrey, Burlington 2009
Encyklopedia katolicka, t. 2, Lublin 1989
Encyklopedia kościelna (EKośc.), red. F.L. Cross, E.A. Livingstone, t. 1, Warszawa 2004
Feijoo M., Espacios urbanos e identidad religiosa en el occidente Europeo durante la antigüedad tardia. Urban spaces and religious identity in western Europe during the late antiquity, „Antesteria“, 4: 2015, s. 311‒325
Fernández Hernández g., Liberio de Roma y el homoiousianismo, „Antigüedad y Cristianismo”, XXIII: 2006, s. 499‒502
Ferrua A., Praefatio, w: idem, Epigrammata Damasiana, Roma 1942, Sussidi allo Studio Delle Antichita Cristiane, publicati per cura del Pontificio Istituto di Archeologia Cristiana, t. II, s. 7‒58
Filarska B., Początki architektury chrześcijańskiej, Lublin 1983
Filarska B, Początki sztuki chrześcijańskiej, Lublin 1986
Frend W.H.C., The donatist church a movement of protest in Roman North Africa, Oxford 1985
Giovanni L. De, Chiesa e Stato nel codice Teodosiano. Saggio sul libro XVI, Napoli 1980
Haehling von Lanzenauer R., Die Religionszugehörigkeit der hohen Amsträger des Römischen Reiches seit Constantins I. Alleinherrschaft bis zum Ende der Theodosianischen Dynastie (324–450 bzw. 445 n. Ch.), Bonn 1978
Hamman A.G., Życie codzienne w Afryce Północnej w czasach św. Augustyna, tłum. M. Stafiej-Wróblewska, E. Sieradzińska, Warszawa 1989
Hanson R.P.C., The Search for the Christian Doctrine of God. The Arian Controversy 318‒381, Edinburgh 1988
Jiménez Sánchez J.A., Obsipos y gladiatores: El recurso a los profesion-ales del anfiteatro en disputas por la election episcopal, „Polis. Revista de ideas y formas politicis dla la antigüedad clasica”, 23: 2011, s. 89‒114
Kelly J.N.D., Encyklopedia Papieży [EP], tłum. T. Szafrański, Warszawa 1997
Kelly J.N.D., Hieronim. Życie, pisma, spory, tłum. R. Wiśniewski, Warszawa 2003
Kelly J.N.D., Początki doktryny chrześcijańskiej, tłum. J. Mrukówna, Warszawa 1988
Klein R., Constantius II. Und die christliche Kirche, Darmstadt 1977, Bibliothek der Klassischen Altertumswissenschaften, Bd 22
Kulisz J., Mostowska-Baliszewska A., Spór o Jezusa Chrystusa w ciągu dziejów, Warszawa 1998
Livingstone E.A., Oxford concise Dictionary of the Christian Church [ODCh], Oxford ‒ New York 1996
Marrou H.I., Od prześladowań za Dioklecjana do śmierci Grzegorza Wielkiego (303‒604), w: J. Daniélou, H.I. Marrou, Historia Kościoła. Od po-czątków do roku 600, tłum. M. Tarnowska, Warszawa 1986, s. 177‒348
Marrou H.I., Zmierzch Rzymu czy późna starożytność? (III‒VI wiek), tłum. M. Węcowski, Warszawa 1997
Martin J., Spätantike und Völkerwanderung, München 1987, Oldenburg Grundriβ der Geschichte, Bd. 4
O’Donnell J.J., Augustine, his time and lives, w: The Cambridge Companion to Augustine, red. E. Stump, N. Kretzmann, Cambridge 2006, s. 8‒25
Oxford Dictionary of Saints [ODS], Oxford 1997
Ożóg M., Pietras H., Komentarz, w: Liber Pontificalis, I‒XCVI (usque ad an-num 772), Synodi ad Collectiones Legum 9, tłum. P. Szewczyk, M. Jesiotr, oprac. M. Ożóg, H. Pietras, Kraków 2014, Źródła Myśli Teologicznej 74
Pietras H., Początki teologii Kościoła, Kraków 2000, Myśl Teologiczna [MT], 28
Pietras H., Sobór nicejski (325). Kontekst religijny i polityczny. Dokumenty i Komentarze, Kraków 2013, MT 74
Robert J.N., Rzym. Przewodnik po cywilizacji, tłum. M. Aszkiełowicz, Warszawa 2007
Schatz K., Prymat papieski od początków do współczesności, tłum. E. Marszał, J. Zakrzewski, Kraków 2004
Schillebeeckx E., Marriage. Human reality and saving mystery, London 1988
Seiler E.M., Konstantios II. bei Libanios. Eine kritische Untersuchung des überlieferten Herrscherbildes, Frankfurt am Main 1998
Seppelt F.K. , Löffler K., Dzieje papieży. Od początków Kościoła do czasów dzisiejszych, tłum. J. Kozolubski, Poznań 2003, t. 1 (reprint)
Simon M., Cywilizacja wczesnego chrześcijaństwa I‒IV w., tłum. E. Bąkowska, Warszawa 1992
Simonetti M., La crisi ariana nel IV secolo, Roma 1975, Studia Efemeridis Augustianum 11
Sowa F., Księga imion i świętych, t. 4, Kraków 1997
Spychała D., Anomeizm (arianizm, neoarianizm, eunomianizm) na Zachodzie Imperium Rzymskiego od zaistnienia do IV w. po Chr. Problem teologiczny i filozoficzny, Bydgoszcz 2020
Spychała D., Apolinary z Laodycei a kontrowersja ariańska, „Universatis Gedanensis”, T. 33‒34: 2007, s. 54‒61
Spychała D., Cesarze rzymscy a arianizm od Konstantyna Wielkiego do Teodozjusza Wielkiego, (312‒395 r.), Poznań 2007, „Xenia Posnaniensia”. Monografia 7
Spychała D., Chrześcijanie a ,,kult cesarza” za panowania Konstantyna Wielkiego i jego synów w latach 306‒361, w: Świat Starożytny. Jego polscy badacze, red. L. Mrozewicz, K. Balbuza, Poznań 2011, s. 469‒487
Spychała D., Constantin Ier et ses successeurs a l’égard des religions tradi-tionneles et du christianisme. Questions choisies, w: Within the Circle, red. K. Twardowska, M. Salamon, S. Sprawski, Kraków 2014, s. 263‒273
Spychała D., Feliks II (antypapież?) wobec postanowień soboru nicejskiego, w: Servitium Klio in honorem Professoris Alberti Kotowski, red. M.G. Zieliński, Z. Biegański, Bydgoszcz 2021, s. 453‒462
Spychała D., Jerzy z Kapadocji, antynicejski biskup Aleksandrii. Realizator polityki religijnej Konstancjusza II i bibliofil, w: W kręgu ikon władzy, ludzi oraz idei świata starożytnego, red. A.A. Kluczek, N. Rogosz, A. Bartnik, Katowice 2014, s. 205‒225
Spychała D., Lucyfer, biskup Caralis i jego stosunek do konfliktu doktrynalnych w Kościele IV wieku, „Universatis Gedanensis”, T. 51: 2016,s. 127‒141
Spychała D., Nawrócenie św. Augustyna a jego stosunek do kultury antycznej, „Studia Europaea Gnesnensia”, R. 3: 2011, s. 235‒252
Spychała D., Początki życia monastycznego, reguły zakonne i biblioteki w Galii oraz Italii w IV i na początku V w. Wybrane zagadnienia, w: Studia z dziejów książki, prasy i bibliotek. Przegląd badań za lata 2010‒2013, red. Z. Kropidłowski, D. Spychała, Bydgoszcz 2014, s. 5‒50
Spychała D., Postawa Hilarego z Poitiers wobec konfliktu dogmatycznego w Kościele w latach 355‒361, w: Florilegium. Studia ofiarowane profesorowi A. Krawczukowi z okazji dziewięćdziesiątej piątej rocznicy urodzin, red. E. Dąbrowa, T. Grabowski, M. Piegdoń, Kraków 2017, s. 389‒399
Spychała D., Przemiany religijne i kulturowe w zachodnich prowincjach Cesarstwa Rzymskiego od roku 306 do śmierci św. Augustyna, t. 1–2, Bydgoszcz 2016
Spychała D., Saint Paul et Macedonius ou la lutte pour le trône de l’évêque de Constantinople sous le règne de Constance II, w: Studia Lesco Mrozewicz ab amicis et discipulis dedicata, red. S. Ruciński, K. Balbuza, K. Królczyk, Poznań 2011, s. 375‒390
Spychała D., Walka stronnictw o tron biskupi w Rzymie w drugiej połowie IV wieku, czyli od papieża św. Juliusza przez Liberiusza do św. Damazego, „Studia Europaea Gnesnensia”, T. 5: 2012, s. 213‒238
Spychała D., Wybór Ambrożego Aureliusza na biskupa Mediolanu: cud czy celowe działanie Walentyniana I?, „Studia Europaea Gnesnensia”, T. 9: 2014, s. 75‒93
Steinmann J., Hieronymus. Ausleger der Bibel. Weg und Werk eines Kirchenvaters, Leipzig 1971
Stockmeier P., Glaube und Religion in der frühen Kirche, Freiburg ‒ Basel – Wien 1973
Szymusiak J.M., Starowieyski M., Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa [SWP], Poznań 1971
Śrutwa J., Feliks II, antypapież, w: Encyklopedia katolicka, t. 5, Lublin 1989, col. 108
Tyburowski K., Wkład Damazego w umacnianie władzy papiestwa, „VoxP”, 46‒47, s. 211‒222
Venken K., Dupont A., The conflict between Damasus and Ursinus. Damasus’s contested legitimacy as bishop of Rome, „Catholic Historical Review”, 105: 2019, nr 2, s. 219‒250
Veyne P., Cesarstwo rzymskie, w: Historia życia prywatnego, t. 1: Od Cesarstwa Rzymskiego do roku tysięcznego, tłum i red. K. Arustowicz, Wrocław – Warszawa ‒ Kraków 2005, s. 17‒244
Winniczuk L., Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu, t. 1‒2, Warszawa 1983
Wipszycka E., Kościół w świecie późnego antyku, Warszawa 1994
Wipszycka E., Wstęp, w: Zosimos. Nowa Historia, tłum. H. Cichocka, Warszawa 2012, s. 5–53
