Finale allegro obwodu OAK nr 5 Augustów – strata archiwum i kasy obwodu augustowskiego AK/OAK w Krasnoborkach 24 czerwca 1945 roku w świetle konfrontacji źródeł archiwalnych z relacjami
DOI:
https://doi.org/10.34767/TH.2023.14.06Słowa kluczowe:
Obwód Augustów Armii Krajowej, Krasnoborki 24 czerwca 1945 r., strata archiwum AK i OAK Obwodu Augustów, kpt. Bronisław Jasiński ps. „Komar”/„Łom”, ppor. c. w. Czesław Stolarski ps. „Rakieta”/„Raca”, ppor. c. w. Jerzy Stanisław Kuntz ps. „Palant”/„Kotwicz”, st. strz. Tadeusz S. Zięcina ps. „Sokół”, PUBP w AugustowieAbstrakt
Podjęte badania źródłowe i terenowe umożliwiły ustalenie zdarzeń związanych ze stratą archiwum i kasy obwodu augustowskiego AK/OAK w Krasnoborkach 24 czerwca 1945 roku. Artykuł przedstawia fakty w szerszym zakresie, niż odnotowała to dotychczasowa historiografia. Feralnego dnia doszło nie tylko do dekonspiracji kancelarii i przejęcia przez NKWD archiwum komendy obwodu, ale także do straty depozytu rezerwy finansowej, koniecznej do prowadzenia dalszej walki w zmienionej sytuacji geopolitycznej. W świetle źródeł resortu bezpieczeństwa wydarzenia te przedstawione zostały niejednomyślnie. Wśród dokumentów znalazły się sprawozdania antydatowane, wytworzone także wiele miesięcy po zajściu, mające świadczyć o sukcesie sprawozdawców i augustowskiego UB w walce z „reakcyjnym podziemiem”. Z dokumentów funkcjonariuszy bezpieki wynika, że przypisali sobie sukces przypadkowego wykrycia kancelarii i archiwum politycznego przeciwnika. Do tej pory bowiem nic tak spektakularnego im się nie przytrafiło. Luki zawierają także dokumenty wytworzone przez drugą stronę. Raporty podziemia niepodległościowego przemilczają pewne kwestie. Weryfikacja tekstów źródłowych obu stron, uwzględniająca relacje świadków, przyczyniła się do krytycznej oceny zdarzeń odnotowanych w tych dokumentach. Konfrontacja dokumentów z relacjami uczestników przekonuje, że funkcjonariusze PUBP w Augustowie nie przeprowadzili raportowanej operacji, choć przybyli w miejsce zdarzenia na drugi dzień, dokonując czynności nieodnotowanych w aktach resortu. Łączne wykorzystanie wszystkich dostępnych źródeł archiwalnych i zweryfikowanie ich z relacjami świadków oraz w oparciu o planigrafię terenu umożliwiło w miarę pełne odtworzenie sytuacji, do jakiej wówczas doszło. Poznanie faktów stało się możliwe dzięki wykorzystaniu różnorodnych źródeł, weryfikacji materiału i selekcji danych. Przedstawiona historia stanowi pouczający przykład niebezpieczeństwa mogącego pojawić się w warsztacie naukowym historyka w przypadku wykorzystania jednostronnego źródła, oparcia się wyłącznie na nim i zawierzenia mu, bez podjęcia krytycznej, wielokierunkowej weryfikacji materiału.
Bibliografia
Źródła
Archiwum autora
– Autoryzowana relacja Tadeusza Stanisława Zięciny ps. „Sokół” z 11,17 i 19 sierpnia 2009 r., spisana w Augustowie
– Autoryzowana relacja Aleksandra Kurczyńskiego ps. „Malina” z 19 sierpnia 2009 r., spisana w Augustowie
– Autoryzowana relacja Zofii Wysockiej ps. „Zosieńka” z 21 sierpnia 2009 r., spisana w Netcie I
– Relacja Andrzeja Rusewicza z 11 sierpnia 2007 r., spisana w Warszawie
– Relacja Edwarda Bernatowicza z 12 sierpnia 2010 r., spisana w kol. Ewy k. Sztabina
– Relacja Haliny Michałowskiej z 1 lipca 2012 r., spisana we wsi Karoliny, gm. Sztabin
– Relacja Jadwigi Żywnej zd. Zięcina z 19 sierpnia 2009 i 17 listopada 2014 r., spisana na podstawie rozmów telefonicznych
– Relacja Stanisława Klemensa Kota ps. „Szczapa”/„Mazur” z 23 czerwca 1991 r., spisana w Białymstoku-Starosielcach
– List Jerzego Stanisława Kuntza do Macieja D. Kossowskiego, Melbourne, 28 stycznia 2007 r.
– Jadwiga Żywna, Maszynopis opracowania losów rodziny Zięcinów, niedatowany. Kopia w archiwum autora IPN Oddział w Białymstoku, OBUiAD
– sygn. AIPN Bi 045/2056, Kronika wydarzeń z terenu pow. augustowskiego, woj. białostockiego za okres 1944 – 1970, KW MO w Białymstoku, Wydział „C”. Białystok, dnia 14 czerwca 1972 r. [rozpoczęto]
– sygn. AIPN Bi 045/2055/2, Kronika wydarzeń na terenie powiatu augustowskiego w latach 1944 – 1970, msp. powielony w trzech egzemplarzach [Białystok b.d.: przed 04.01.1975 r.]
– sygn. AIPN Bi 045/2054/2, Kronika wydarzeń z terenu powiatu Augustów w latach 1944 – 1945, [Białystok, przed 17.03.1975 r.]
– sygn. AIPN Bi 045/47, Meldunek kierownika PUBP w Augustowie Kuczyńskiego do WUBP w Białymstoku z dnia 28.06.1945 r., w: Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Białymstoku, Wydział W[alki]. z B[andytyzmem], Sprawa Literalna, Pow. Augustowski Nº 1 (1 p/262) (Sprawozdania i meldunki PUBP w Augustowie dotyczące działalności bandyckiej na terenie powiatu Augustów za 1945 r.).
– sygn. AIPN Bi 07/272, Odpis protokołu przesłuchania podejrzanego, Augustów dnia 29.VIII.1950 r. (…) Jasiński Bronisław, k. 7‒8; Źródło „Sokół”..., Ag-doniesienie; Raport samoobrony za m-c czerwiec 1945 r., w: Akta kontrolne w sprawie Jasińskiego Bronisława s. Aleksandra...
– sygn. AIPN Bi 084/452/1, Raporty, meldunki specjalne i różnego rodzaju informacje kierowane do b. M.B.P. za lata 1946 – 1949, Raport specjalny mjra Wiśniewskiego, Naczelnika Wydziału III W.U.B.P. w Olsztynie z dnia 27.08.1947 r. do Dyrektora Departamentu III Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie
– PUBP w Augustowie, sygn. AIPN Bi 045/40, Sprawozdania dekadowe kierownika PUBP w Augustowie przesyłane do kierownika WUBP za 1944 r. (Rozpoczęto dn. 2.X 1944 r. / zakończono dn. 5.I 1945 r.)
– PUBP w Augustowie, sygn. AIPN Bi 045/45, Sprawozdania Kierownika PUBP w Augustowie do Kierownika WUBP w B-stoku 10.-cio dniowe za 1945 r. (Rozpoczęto: 1.I.45 r. / Zakończono: 17.VII.45.)
– PUBP w Augustowie, sygn. AIPN Bi 045/43, Sprawozdania 10-cio dniowe o stanie pracy agenturalno-operacyjnej Sek. II-ej PUBP w Augustowie do WUBP w Białymstoku za 1945 r. (Rozpoczęto: 7.06.45 / Zakończono: 17.10.45.)
– PUBP w Augustowie, sygn. AIPN Bi 045/49, Meldunki Kierownika PUBP w Augustowie do Kierownika WUBP w B-stoku dot. – działalności band i świadczeń rzeczowych za 1945 r. (Rozpoczęto: 17.01.45. / Zakończono: 20.12.45)
IPN Oddział w Łodzi, OBUiAD, sygn. AIPN Ld 014/110, Sprawa operacyjnej obserwacji krypt. „Komar”
National Archives of Australia, National Reference Service: 1.: B78, 1957/ Stolarski C., 4347561; 2.: wyszukiwarka dokumentów nr serii A 12025; 3.: nr serii A 2571, symbol kontrolny 265, kod kreskowy 4193346, tytuł: „Stojic, Djuro to Strauchmann, Rosemarie”
Obława Augustowska – lipiec 1945 r. Wybór źródeł, red. J.J. Milewski, A. Pyżewska, Białystok 2010
Snopko J., Początki działalności Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Augustowie i jego udział w obławie lipcowej 1945 r. Wybór dokumentów, „Studia Podlaskie”, T. XV: 2005
Literatura
„Augustowski Biuletyn Informacyjny” (pismo Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Koła w Augustowie), 1993, nr 25
Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. I: 1944–1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005
Jodczyk K., Funkcjonariusze i pracownicy cywilni Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Augustowie 1944‒1956 – informator personalny, Białystok ‒ Warszawa 2023
Kaszlej D., Kaszlej Z., Ujawnienie żołnierzy Obwodu Suwalsko-Augustowskiego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, „Rocznik Augustowsko-Suwalski”, T. II: 2002
Kossowski M.D., Kot Klemens Stanisław (biogram), mps (2015) [wykorzystany w formie nieuzgodnionej z autorem], w: Z. Kaszlej, B. Rychlewski, Słownik biograficzny konspiracji niepodległościowej na Augustowszczyźnie i Suwalszczyźnie 1944‒1956, Kraków 2020
Krajewski K., Łabuszewski T., Białostocki Okręg AK-AKO: VII 1944 – VIII 1945, Warszawa 1997
Krause Ch.L., Mishler C., 2009 Standard Catalog of Word Coins 1901–2000, Iola (Wi.) 2008
Kuntz J.S., Spowiedź konspiratora i partyzanta, Białystok ‒ Warszawa 2021
Lewoc W., Spis żołnierzy Armii Krajowej Obwód: Augustów Okręg: Białystok, Łódź 2004
Łapiński P., Bronisław Jasiński (1914 – 1992), w: Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956: słownik biograficzny, t. 1, Kraków-Warszawa – Wrocław 2002
Łapiński P., Kadra kierownicza Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Augustowie w latach 1944–1956, „Biuletyn Klubu Historycznego im. Armii Krajowej w Augustowie”, 2007, nr 4, wkładka
Maciejowska A., Przerwane życiorysy – Obława Augustowska lipiec 1945 r., Białystok 2010
