Finale allegro of the Citizen Home Army (OAK) District No. 5 Augustow – The loss of the Archive and gold Reserve of the Home Army (AK) and OAK District Augustow in Krasnoborki June 24, 1945 in Light of the Confrontation of archival Sources with Relations
DOI:
https://doi.org/10.34767/TH.2023.14.06Keywords:
Augustów District of the Home Army, Krasnoborki on June 24, 1945, loss of the archive of the Home Army and Citizen Home Army District Augustów, Capt. Bronisław Jasiński alias “Komar (Mosquito)”/”Łom (Crowbar)”, Czesław Stolarski alias “Rakieta (Rocket)”/”Raca”, Jerzy Stanisław Kuntz alias “Palant”/„Kotwicz”, Stanisław Zięcina alias “Sokół (Falcon)”, Public Security Office in AugustówAbstract
The source and field research undertaken has made it possible to establish the events surrounding the loss of the archive and gold reserve of the AK/OAK Augustow district in Krasnoborki on June 24, 1945. The article presents the facts in a broader way than has been noted by previous historiography. On that fateful day, there was not only the exposure of the chancellery and the NKVD’s seizure of the district command’s archive, but also the loss of a deposit of financial reserves, necessary for the continuation of the struggle in the changed geopolitical situation. In light of the security ministry’s sources, the events have been presented unevenly. Among the documents were anti-dated reports, also produced many months after the incident, intended to testify to the success of the rapporteurs and the communist Augustow Security Office (PUBP) in the fight against the “reactionary underground”. The documents of the security officials show that they attributed their success to the accidental detection of the chancellery and archive of a political opponent. This was because until then nothing so spectacular had happened to them. Gaps are also contained in documents produced by the other side. Reports from the independence underground are silent on certain issues. A review of the source texts of both parties taking into account witness accounts contributed to a critical assessment of the events recorded in these documents. The confrontation of the documents with the accounts of the participants convinces us that the officers of the PUBP in Augustow did not carry out the reported operation, although they arrived at the scene the next day carrying out actions not recorded in the department’s files. The combined use of all available archival sources, their verification with the available accounts as well as the topography of the area made it possible to reconstruct quite precisely the situation that occurred at the time. Learning the facts was made possible by using a variety of sources, verifying the material and selecting the data. The story presented here is an instructive example of the danger that can arise in a historian’s scientific workshop when using a one-sided source, relying solely on and trusting it, without undertaking critical multidirectional verification of the material.
References
Źródła
Archiwum autora
– Autoryzowana relacja Tadeusza Stanisława Zięciny ps. „Sokół” z 11,17 i 19 sierpnia 2009 r., spisana w Augustowie
– Autoryzowana relacja Aleksandra Kurczyńskiego ps. „Malina” z 19 sierpnia 2009 r., spisana w Augustowie
– Autoryzowana relacja Zofii Wysockiej ps. „Zosieńka” z 21 sierpnia 2009 r., spisana w Netcie I
– Relacja Andrzeja Rusewicza z 11 sierpnia 2007 r., spisana w Warszawie
– Relacja Edwarda Bernatowicza z 12 sierpnia 2010 r., spisana w kol. Ewy k. Sztabina
– Relacja Haliny Michałowskiej z 1 lipca 2012 r., spisana we wsi Karoliny, gm. Sztabin
– Relacja Jadwigi Żywnej zd. Zięcina z 19 sierpnia 2009 i 17 listopada 2014 r., spisana na podstawie rozmów telefonicznych
– Relacja Stanisława Klemensa Kota ps. „Szczapa”/„Mazur” z 23 czerwca 1991 r., spisana w Białymstoku-Starosielcach
– List Jerzego Stanisława Kuntza do Macieja D. Kossowskiego, Melbourne, 28 stycznia 2007 r.
– Jadwiga Żywna, Maszynopis opracowania losów rodziny Zięcinów, niedatowany. Kopia w archiwum autora IPN Oddział w Białymstoku, OBUiAD
– sygn. AIPN Bi 045/2056, Kronika wydarzeń z terenu pow. augustowskiego, woj. białostockiego za okres 1944 – 1970, KW MO w Białymstoku, Wydział „C”. Białystok, dnia 14 czerwca 1972 r. [rozpoczęto]
– sygn. AIPN Bi 045/2055/2, Kronika wydarzeń na terenie powiatu augustowskiego w latach 1944 – 1970, msp. powielony w trzech egzemplarzach [Białystok b.d.: przed 04.01.1975 r.]
– sygn. AIPN Bi 045/2054/2, Kronika wydarzeń z terenu powiatu Augustów w latach 1944 – 1945, [Białystok, przed 17.03.1975 r.]
– sygn. AIPN Bi 045/47, Meldunek kierownika PUBP w Augustowie Kuczyńskiego do WUBP w Białymstoku z dnia 28.06.1945 r., w: Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Białymstoku, Wydział W[alki]. z B[andytyzmem], Sprawa Literalna, Pow. Augustowski Nº 1 (1 p/262) (Sprawozdania i meldunki PUBP w Augustowie dotyczące działalności bandyckiej na terenie powiatu Augustów za 1945 r.).
– sygn. AIPN Bi 07/272, Odpis protokołu przesłuchania podejrzanego, Augustów dnia 29.VIII.1950 r. (…) Jasiński Bronisław, k. 7‒8; Źródło „Sokół”..., Ag-doniesienie; Raport samoobrony za m-c czerwiec 1945 r., w: Akta kontrolne w sprawie Jasińskiego Bronisława s. Aleksandra...
– sygn. AIPN Bi 084/452/1, Raporty, meldunki specjalne i różnego rodzaju informacje kierowane do b. M.B.P. za lata 1946 – 1949, Raport specjalny mjra Wiśniewskiego, Naczelnika Wydziału III W.U.B.P. w Olsztynie z dnia 27.08.1947 r. do Dyrektora Departamentu III Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie
– PUBP w Augustowie, sygn. AIPN Bi 045/40, Sprawozdania dekadowe kierownika PUBP w Augustowie przesyłane do kierownika WUBP za 1944 r. (Rozpoczęto dn. 2.X 1944 r. / zakończono dn. 5.I 1945 r.)
– PUBP w Augustowie, sygn. AIPN Bi 045/45, Sprawozdania Kierownika PUBP w Augustowie do Kierownika WUBP w B-stoku 10.-cio dniowe za 1945 r. (Rozpoczęto: 1.I.45 r. / Zakończono: 17.VII.45.)
– PUBP w Augustowie, sygn. AIPN Bi 045/43, Sprawozdania 10-cio dniowe o stanie pracy agenturalno-operacyjnej Sek. II-ej PUBP w Augustowie do WUBP w Białymstoku za 1945 r. (Rozpoczęto: 7.06.45 / Zakończono: 17.10.45.)
– PUBP w Augustowie, sygn. AIPN Bi 045/49, Meldunki Kierownika PUBP w Augustowie do Kierownika WUBP w B-stoku dot. – działalności band i świadczeń rzeczowych za 1945 r. (Rozpoczęto: 17.01.45. / Zakończono: 20.12.45)
IPN Oddział w Łodzi, OBUiAD, sygn. AIPN Ld 014/110, Sprawa operacyjnej obserwacji krypt. „Komar”
National Archives of Australia, National Reference Service: 1.: B78, 1957/ Stolarski C., 4347561; 2.: wyszukiwarka dokumentów nr serii A 12025; 3.: nr serii A 2571, symbol kontrolny 265, kod kreskowy 4193346, tytuł: „Stojic, Djuro to Strauchmann, Rosemarie”
Obława Augustowska – lipiec 1945 r. Wybór źródeł, red. J.J. Milewski, A. Pyżewska, Białystok 2010
Snopko J., Początki działalności Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Augustowie i jego udział w obławie lipcowej 1945 r. Wybór dokumentów, „Studia Podlaskie”, T. XV: 2005
Literatura
„Augustowski Biuletyn Informacyjny” (pismo Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Koła w Augustowie), 1993, nr 25
Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. I: 1944–1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005
Jodczyk K., Funkcjonariusze i pracownicy cywilni Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Augustowie 1944‒1956 – informator personalny, Białystok ‒ Warszawa 2023
Kaszlej D., Kaszlej Z., Ujawnienie żołnierzy Obwodu Suwalsko-Augustowskiego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, „Rocznik Augustowsko-Suwalski”, T. II: 2002
Kossowski M.D., Kot Klemens Stanisław (biogram), mps (2015) [wykorzystany w formie nieuzgodnionej z autorem], w: Z. Kaszlej, B. Rychlewski, Słownik biograficzny konspiracji niepodległościowej na Augustowszczyźnie i Suwalszczyźnie 1944‒1956, Kraków 2020
Krajewski K., Łabuszewski T., Białostocki Okręg AK-AKO: VII 1944 – VIII 1945, Warszawa 1997
Krause Ch.L., Mishler C., 2009 Standard Catalog of Word Coins 1901–2000, Iola (Wi.) 2008
Kuntz J.S., Spowiedź konspiratora i partyzanta, Białystok ‒ Warszawa 2021
Lewoc W., Spis żołnierzy Armii Krajowej Obwód: Augustów Okręg: Białystok, Łódź 2004
Łapiński P., Bronisław Jasiński (1914 – 1992), w: Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956: słownik biograficzny, t. 1, Kraków-Warszawa – Wrocław 2002
Łapiński P., Kadra kierownicza Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Augustowie w latach 1944–1956, „Biuletyn Klubu Historycznego im. Armii Krajowej w Augustowie”, 2007, nr 4, wkładka
Maciejowska A., Przerwane życiorysy – Obława Augustowska lipiec 1945 r., Białystok 2010
