Rekonstrukcje pomników poświęconych legionistom w Kielcach i w Radomiu w III Rzeczypospolitej
DOI:
https://doi.org/10.34767/TH.2023.14.07Słowa kluczowe:
pomnik, restauracja, odbudowa, Legiony PolskieAbstrakt
Historie pomników poświęconych Legionistom, czyli pomnika Czynu Legionowego i pomnika Niepodległości w Kielcach oraz pomnika Czynu Legionów Marszałka Józefa Piłsudskiego w Radomiu są ciekawe, burzliwe i w pewien sposób do siebie podobne. Należy podkreślić, że artyści wykonujący prace przy pierwotnych rzeźbach poświęconych Legionom też związani byli z tą formacją. Pomnik „Czwórki” w Kielcach zaprojektował Legionista Jan Raszka. Motyw do pomnika Czynu Legionów Marszałka Józefa Piłsudskiego w Radomiu stanowiła statuetka wykonana przez dowódcę IV Kompanii 5. Pułku Legionów – Włodzimierza Koniecznego. Każdy z tych trzech pomników powstał w okresie międzywojnia i w czasie II wojny światowej został przez okupanta zniszczony. Inicjatywy odbudowy monumentów miały charakter oddolny. Zrzeszały obywateli Kielc i Radomia. W opisanych powyżej przypadkach pomników, znajdujących się na terenie Kielc autorem rekonstrukcji był Stefan Maj, w Radomiu zaś – Marek Szczepanik we współpracy z Adamem Gugałą. Rekonstrukcje zostały wykonane na podstawie rzeźb – modelu „Czwórki” z brązu w skali 1:4 autorstwa Jana Floriana Raszki, który się zachował w Muzeum Sztuki Medalierskiej we Wrocławiu, i statuetki Legionisty autorstwa Włodzimierza Koniecznego, znajdującej się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie. Materiałami, którymi posłużono się przy rekonstrukcji pomnika Niepodległości w Kielcach, były fotografie, szczególnie ta, którą udostępnił Jacek Zatorski. Odbudowane pomniki odsłonięto: w 1991 roku – „Czwórkę” w Kielcach, w 1998 roku – pomnik w Radomiu i w 2002 roku – kielecki pomnik Niepodległości. Zjawisko rekonstrukcji pomników ukazuje potrzebę upamiętnienia nie tylko samego wydarzenia, ale także artystycznego nośnika pamięci, który zrósł się w jedno z tkanką miasta.
Bibliografia
Źródła
Archiwum Państwowe w Kielcach:
– Akta miasta Kielce [AmK], sygn. 2292
– Urząd Wojewódzki Kielecki [UWK I], sygn. 21370
– Społeczny Komitet Odbudowy Pomnika Czynu Legionowego w Kielcach 1988‒1992 [SKOPCL], sygn. 1, 2, 4
Archiwum Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Delegatura w Radomiu [AMWKZ d. Radom], sygn. 340a
J.P., Stan robót nad upamiętnieniem pobytu Wojska Polskiego w Kielcach w 1914 r., „Radostowa”, 1938, nr 2, s. 38–39
Kronika miejscowa. Pan Prezydent Rzplitej w dniu dzisiejszym w Kielcach, „Gazeta Kielecka”, 1929, nr 87, s. 2
Raszka J., Pamiętnik artysty rzeźbiarza, oprac. J. Waleszek, Cieszyn 2005
Literatura
Biernacka M., Raszka Jan Florian, w: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze rzeźbiarze graficy, t. VIII, red. U. Markowska, K. Mikocka-Rachubowa, Warszawa 2007
Brzęk-Osiński M.T., Ze wspomnień legionisty i piłsudczyka 1905‒1939, spisał W. Dąbkowski, red. P.A. Tusiński, Warszawa 2003
Daniel J., Osiecki J., Legenda 1914, Kielce 1989
Dąbkowski W., Jeszcze o odsłonięciu pomnika „Czynu Legionów” na IX Zjeździe Legionistów w Radomiu 10 sierpnia 1930 r., „Radomir”, 1988, nr 3/14, s. 78–79
Dąbkowski W., Pomnik „Czynu Legionów” w Radomiu, „Radomir”, 1988, nr 1/12, s. 19–25
Dubaj J., Karski S., Kotwica M., 90 rocznica odzyskania niepodległości 1918–2008. 15 lat społecznej pracy Stowarzyszenia Ochrony Dziedzictwa Narodowego w Kielcach 1993–2008, Kielce 2008
Gawęcka B.M., Dzieje pomnika Czynu Legionowego w Kielcach, „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach”, T. 28: 2013, s. 35–48
Gawęcka B.M., Pomnik Legionistów w Kielcach, w: Społeczno-polityczne inspiracje w kulturze i sztuce wizualnej, red. Ł. Jureńczyk, J. Szczutkowska, Bydgoszcz 2016, s. 149–164
Geneza Pomnika czynu Legjonów, w: IX Zjazd Legionistów, Radom 10.VIII.1930 r., red. E. Garboniak, Radom 1930, s. 19–20
Hall J., Jeszcze o pomniku Czynów Legionów, „Radomir”, 1988, nr 3/14, s. 80
J., Pomnik Czynu Legionowego odsłonięto w Kielcach, „Echo Dnia”, 1991, nr 155, s. 1
Jastrzębski C., Otwinowski K., Otwinowska M., Miejsca Pamięci Narodowej w Kielcach, Kielce 2010
Kamieński S.Z., O radomskiej rzeźbie pomnikowej (część dwunasta).O Pomniku Czynu Legionów popularnie nazywanym w Radomiu Legionistą, „Miesięcznik Prowincjonalny”, 2010, nr 6/123, s. 6–7
Kasprzyk J.J., Piekałkiewicz A., Szlakiem niepodległości, czyli przewodnik po trasie Marszu Szlakiem „Kadrówki”, w: W służbie Niepodległej. Zarys dziejów Pierwszej Kompanii Kadrowej, Marszu Szlakiem „Kadrówki” i ruchu strzeleckiego w Polsce, praca zbiorowa, red. J.J. Kasprzyk, Kielce 2010, s. 51–62
Kowalik W.M., Geneza Pomnika „Czynów Legionów” w Radomiu, w: Pomnik „Czynu Legionów w Radomiu”. Wydawnictwo okolicznościowe. Radom, 11 listopada 1998 roku, red. S. Adamiec, A. Jelski, M. Kowalik, A. Sobieraj, Radom 1998, s. 8–11
Kowalik W.M., Pomnik „Czynu Legionów” w Radomiu, „Wczoraj i dziś Radomia”, 2008, nr 3/39, s. 18–22
Na szlaku wolności. Marsz szlakiem Pierwszej Kompani Kadrowej w 140. rocznicę urodzin Marszałka Piłsudskiego, w 93. rocznicę Czynu Legionowego, w 70. rocznicę usypania w Krakowie Kopca Józefa Piłsudskiego, wybór i oprac. J.J. Kasprzyk, Warszawa 2007
Nowak A., Tradycje legionowe w Kielcach i ich kultywowanie na przykładzie Pomnika Legionów, w: Kielce miasto Legionów, red. T. Kosiński, Kielce 2007, s. 71–101.
Oettingen U., Obraz Kielc w sierpniu i wrześniu 1914 roku w pamięci żołnierzy Legionów Polskich, w: Kielce i Kielczanie w XIX i XX wieku, red. U. Oettingen, Kielce 2005, s. 149–180
Oettingen U., Pomnik Legionów w Kielcach, „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach”, T. 18: 1995, s. 171–192
Oettingen U., Rola miejsc pamięci narodowej związanych z osobą Józefa Piłsudskiego w kształtowaniu tożsamości regionu świętokrzyskiego w latach 1919–1939, w: Województwo kieleckie i świętokrzyskie w latach 1919–2009. Bilans sukcesów i niepowodzeń, red. E. Słabińska, Kielce 2010, s. 62–78
Osiecki J., Kieleckim gościńcem strzelców Józefa Piłsudskiego, Kielce 2014
Osiecki J., Wyrzycki S., Legionowym szlakiem… Z dziejów oddziałów Józefa Piłsudskiego na Kielecczyźnie 1914–1915, Kielce 2008
Polskie życie artystyczne w latach 1915–1939, red. A. Wojciechowski, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1974
Radom. Spacer sentymentalny, koncepcja, red., fot. J. Kutkowski, tekst M. Kępa, archiwalia P. Rogólski, Radom 2013
Zawadzki J., Pomnik Niepodległości w Kielcach, w: Kielce – miasto Legionów, red. T. Kosiński, Kielce 2007, s. 115–168
