Wizerunek Kościoła, kleru i religii w polskim filmie lat 1968‒1990
DOI:
https://doi.org/10.34767/TH.2024.15.04Słowa kluczowe:
kinematografia polska, wizerunek religii, duchowieństwo w filmie, PRL, sekularyzacjaAbstrakt
W artykule zostały poddane analizie przedstawienia Kościoła, duchowieństwa i religii w polskim kinie fabularnym z lat 1968–1990, ujmując materiał problemowo: od wizerunków księży i zakonników, przez obrzędowość religijną, po motywy boskie i metafizyczne. Ramy chronologiczne wyznaczają wydarzenia Marca’68 oraz premiery filmów powstałych jeszcze w realiach PRL, które trafiały do kin po 1989 roku. W badanym okresie widoczna jest stopniowa ewolucja filmowego obrazu religii. W czasach propagandy sukcesu motywy sakralne pojawiają się sporadycznie, natomiast kino moralnego niepokoju oraz produkcje z okresu „karnawału” Solidarności przedstawiają księży częściej i w sposób bardziej złożony ‒ niekiedy jako moralnych przewodników czy symboliczną podporę opozycji. Jednocześnie utrzymuje się ambiwalencja: w wielu filmach księża są ukazywani negatywnie, podczas gdy zakonnicy i siostry zakonne otrzymują na ogół charakterystyki pozytywne. W latach 70. i 80. rozszerza się katalog przedstawień religijnych. W filmach fabularnych pojawiają się sakramenty, pogrzeby, pielgrzymki i próby ujęcia doświadczeń metafizycznych. Zmiany te świadczą o odchodzeniu twórców od schematów antyreligijnej propagandy, choć obecność kapłanów na ekranie pozostaje nieproporcjonalnie mała wobec ich realnej roli społecznej, m.in. z powodu autocenzury i ograniczeń systemowych. Artykuł umieszcza przedstawienia Kościoła w kontekście równoległych procesów sekularyzacji oraz trwałej religijności społeczeństwa polskiego, wskazując na ich polityczny i kulturowy wymiar.
Bibliografia
Źródła
Filmoteka Narodowa Instytut Audiowizualny ‒ stenogramy z posiedzeń Komisji Kolaudacyjnych filmów fabularnych
Literatura
Abryszeński P., Normalizacja stosunków z Kościołem katolickim jako próba odbudowy społecznego zaufani rzez władze komunistyczną w pierwszych miesiącach po Grudniu ’70, w: Poczucie bezpieczeństwa Polaków w dekadzie gierkowskiej. Bezsilność i zmęczenie. Antropologia codzienności w latach 70., red. J. Farysej, H. Lisiak, K. Siemaszko, Poznań 2014
Bolewski J., Odmiana życia przez przypadki. Śladami Krzysztofa Kieślowskiego, „Więź”, 1991, nr 1
Brandys K., Miesiące 1978‒1979, Paryż 1981
Choma-Jusińska M., Środowiska opozycyjne na Lubelszczyźnie 1975‒1980, Warszawa–Lublin 2009
Cybulski M., Proszę przyjść jutro. Satyra antybiurokratyczna w komediach filmowych okresu ZSRR i PRL, Lublin 2017
Czerwiński M., Życie po miejsku, Warszawa 1974
Daney S., Les journées de Gdansk, „Cahiers du Cinema”, 1980, nr 317, novembre
Degler E., Film i fotografia. Z problematyki realizacji funkcji przedstawieniowej, w: Analizy i syntezy. Z badań porównawczych nad filmem, red. A. Helman, A. Gwóźdź, Warszawa 1979
Domalewski D., Główne nurty w badaniach nad filmem i religią, „Images”, Vol. XXX: 2021, nr 39
Domke R., Między ideologią a pragmatyzmem. Doktryna marksistowska w PZPR epoki gierkowskiej a rzeczywistość, w: Utopie społeczne i estetyczne w XIX i XX wieku. Zbiór studiów, red. J. Farysej, K. Siemiaszko, Kraków 2017
Domke R., Przemiany społeczne w Polsce w latach 70. XX wieku, Zielona Góra 2016
Domke R., Stosunki państwo – Kościół w Polsce w latach 70. XX wieku. Mit normalizacji a rzeczywistość historyczna, w: Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna: studia i materiały, red. E. Ponczek, A. Sepkowski, M. Rekść, Toruń 2013
Dondzik M., Zabił, nie zabił i kto kogo zabił? O filmie Zabicie ciotki Grzegorza Królikiewicza, „Images”, 2021, nr 39
Dudek D., Gryz R., Komuniści i Kościół w Polsce 1945‒1989, Kraków 2003
Eisler J., „Polskie miesiące” czyli kryzys(y) w PRL, Warszawa 2008
Eisler J., Czterdzieści pięć lat, które wstrząsnęły Polską, Warszawa 2018
Eisler J., Grudzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2000
Ferro M., Kino i historia, tłum. T. Falkowski, Warszawa 2011
Fredericksen D., Jung – Znak – Symbol – Film, tłum. A. Helman, w: Panorama współczesnej myśli filmowej, red. A. Helman, Kraków 1992
Friszke A., Polska Gierka, Warszawa 1995
Gajewski A., Polski film sensacyjno-kryminalny (1960‒1980), Warszawa 2008
Gołębiewski J., Komuniści kontra pielgrzymi, „Pamięć.pl”, 2013, nr 7‒8
Hendrykowski M., Słownik terminów filmowych, Poznań 1994
Historia filmu polskiego, t. VI, red. R. Marszałek, Warszawa 1994
Jabłońska K., Wariacje na temat dziesięciorga przykazań, „Kwartalnik Filmowy”, 1997, nr 18
Jackiewicz A., Horyzonty kina, „Kino”, 1973, nr 11
Jagielski S., Przerwane emancypacje. Polityka ekscesu w kinie polskim lat 1968‒1982, Kraków 2021
Kałużyński Z., Seans przerywany, Warszawa 1980
Kąkol K., Spowiedź pogromcy Kościoła, Olsztyn 1994
Kickasola J., Tablets of stone, tablets of flesh: synesthetic appeal in the Decalogue, w: Of Elephants and Toothaches. Ethics, Politics, and Religion in Krzysztof Kieślowski’s Decalogue, red. E. Badowska, F. Parmeggiani, New York 2016
Kickasola J., Tracking the fallen apple: ineffability, religious tropes, and existential despair in Nuri Bilge Ceylan’s Once Upon a Time in Anatolia, „Journal of Religion & Film” 2016, vol. 20, Iss. 1, Article 13, https://digitalcommons.unomaha.edu/jrf/vol20/ iss1/13/
Kornacki K., Tropem modlitwy, czasem dwóch. Chrześcijaństwo w kinie polskim (do roku 1989), „Ethos”, 2016, nr 3
Kornatowska M., Wodzireje i amatorzy, Warszawa 1990
Kurpiewski P., Historia na ekranie Polski Ludowej, Gdańsk 2016 Ledóchowski A., Czy nieobecność Boga?, w: Kino i religia. Ogólnopolskie seminarium filmowe, 26‒29 maja 1987, Olsztyn, red. E. Modrzejewska, M. Ray-Ciemięga, Warszawa 1987
Ledóchowski A., Iluminacja, „Kino”, 1973, nr 5
Lubelski T., Historia kina polskiego 1895‒2014, Kraków 2015
Luter A., Radzę drzewa wyspowiadać…, czyli sacrum i profanum w polskim kinie, „Magazyn Filmowy SFP”, 2015, nr 41, s. 12‒17,
Łęcicki G., Obraz kapłana we współczesnych polskich serialach telewizyjnych, w: Kapłan i rodzina w mediach, red. A. Adamski, K. Kwasik, G. Łęcicki, Warszawa 2012
Marczak M., Niepokój i tęsknota. Kino wobec wartości. O filmach Krzysztofa Zanussiego, Olsztyn 2011
Marczak M., Postać filmowa jako nośnik religijnego znaczenia. Ekranowe obrazy osób konsekrowanych w polskim kinie i telewizji od 2000 roku w funkcji socjokulturowego przekazu na temat współczesnej religijności, „Media – Kultura – Komunikacja Społeczna. Zeszyty Naukowe Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej UWM”, 12: 2016
Marsh C., Audience Reception, w: Routledge Companion to Religion and Film, red. J. Lyden, London–New York 2009
Piesiewicz K., Jazdon M., Kieślowski. Od Bez końca do końca, Warszawa 2021
Piesiewicz K., Skupienie i przenikliwość, w: Kino Krzysztofa Kieślowskiego, red. T. Lubelski, Kraków 1997
Płażewski J., Łaska oświecenia, „Kino”, 1973, nr 11
Przesłanie do wszystkich rodaków w sprawie wypadków grudniowych na Wybrzeżu, w: Listy pasterskie episkopatu Polski 1945‒1975, Paryż 1975
Reczek R., Pielgrzymowanie w PRL na przykładzie pieszych pielgrzymek Duszpasterstwa Rolników Diecezji Gorzowskiej z Klenicy do Częstochowy w latach 1984‒1989, Poznań 2016
Rosenstone R., Historia w obrazach / historia w słowach: rozważania nad możliwością przedstawienia historii na taśmie filmowej, tłum. Ł. Zaremba, w: Film i historia. Antologia, red. I. Kurz, Warszawa 2008
Seidler B., O filmie i filmowcach – spokojnie, „Życie Literackie”, 1968 z 12 maja
Semczuk P., Maluch. Biografia, Kraków 2014
Sęczyk W., Struktura i zadania propagandy komunistycznej w Polsce w latach 80. XX w., Toruń 2019
Skotarczak D., Historia wizualna, Poznań 2012
Skotarczak D., Obraz społeczeństwa PRL w komedii filmowej, Poznań 2004
Sobolewski T., Nie wierzę w Boga, „Kino”, 2014, nr 5
Sokołowski M., Kościół, kino, sacrum. W poszukiwaniu definicji filmów o tematyce religijnej, Olsztyn 2002
Surmiak-Domańska K., Kieślowski. Zbliżenie, Warszawa 2018
Śmiałowski P., Między ministerialną kolaudacją a premierą kinową. Nieformalne i nieoczywiste ingerencje w wybrane filmy powstałe w latach 1957‒1968, za kadencji wiceministra kultury i sztuki Tadeusza Zaorskiego 1957‒1968, „Pleograf”, 2023, nr 3
Talarczyk-Gubała M., PRL się śmieje! Polska komedia filmowa lat 1945‒1989, Warszawa 2007
White H,, Historiografia i historiofotia, tłum. Ł. Zaremba, w: Film i historia. Antologia tekstów, red. I. Kurz. Warszawa 2008
Wincenty D., „Gierek do dymisji, Wojtyła królem Polski”, „Pamięć.pl”, 2012, nr 4‒5
Witek P., Andrzej Wajda jako historyk. Metodologiczne studium z historii wizualnej, Lublin 2016
[Zanussi Krzysztof], Zależy jak się patrzy. Z Krzysztofem Zanussim rozmawia Michał Dondzik, Łódź 2024
Zaremba M., Wielkie rozczarowanie. Geneza rewolucji Solidarności, Kraków 2023
Zawisza A., Przez obiektyw kamery. Postacie osób duchownych i zakonnic w polskim filmie fabularnym, Warszawa 2023
Zwierzchowski P., Filmowe reprezentacje PZPR, Bydgoszcz 2022
Żaryn J., Kościół, naród, człowiek, czyli opowieść optymistyczna o Polakach w XX wieku, Warszawa 2012
Żaryn J., Opór, przetrwanie i władza. Kilka uwag na temat postaw duchowieństwa katolickiego wobec systemu komunistycznego w Polsce (1944‒1989), w: Polacy wobec PRL. Strategie przystosowawcze, Kielce 2003
Żaryn J., Państwo‒Kościół katolicki w Polsce 1956‒1989, w: PRL. Od grudnia 1970 do Czerwca 1989, red. K. Persak, P. Machcewicz, Warszawa 2011
