The Image of the Church, the Clergy, and Religion in the Polish Cinema in 1968–1990

Authors

  • Radosław Domke University of Zielona Góra

DOI:

https://doi.org/10.34767/TH.2024.15.04

Keywords:

Polish cinematography, representation of religion, clergy on screen, the Polish People's Republic (PRL), secularization

Abstract

The article examines the representations of the Catholic Church, clergy, and religion in the Polish feature films produced between 1968 and 1990. The analysis follows a problem-based structure, addressing portrayals of priests and members of religious orders, depictions of religious ritual, and the cinematic manifestations of the divine and the metaphysical. The chronological framework is defined by the post–March 1968 reorganization of Poland’s film industry and by the release, after 1989, of works still created under the constraints of the socialist state. The study identifies a gradual transformation in the cinematic treatment of religion. During the era of the “success propaganda,” religious motifs appeared only sporadically, whereas the so-called cinema of moral anxiety and the productions of the “Solidarity carnival” employed more complex representations of priests – at times as the moral guides or symbolic figures of the opposition. Nevertheless, an ambivalent image persisted: priests were often portrayed negatively, while monks and nuns tended to receive consistently positive characterizations. In the 1970s and 1980s, the scope of the religious imagery expanded to include sacraments, funerals, pilgrimages, and attempts to frame metaphysical experience on screen. These developments indicated a departure from the earlier anti-religious propaganda, even though the on-screen presence of clergy remained disproportionately low relative to their actual social significance – largely due to self-censorship and systemic constraints. The article situates these cinematic representations within broader processes of secularization and the enduring religious identity of the Polish society, highlighting their cultural and political dimensions.

References

Źródła

Filmoteka Narodowa Instytut Audiowizualny ‒ stenogramy z posiedzeń Komisji Kolaudacyjnych filmów fabularnych

Literatura

Abryszeński P., Normalizacja stosunków z Kościołem katolickim jako próba odbudowy społecznego zaufani rzez władze komunistyczną w pierwszych miesiącach po Grudniu ’70, w: Poczucie bezpieczeństwa Polaków w dekadzie gierkowskiej. Bezsilność i zmęczenie. Antropologia codzienności w latach 70., red. J. Farysej, H. Lisiak, K. Siemaszko, Poznań 2014

Bolewski J., Odmiana życia przez przypadki. Śladami Krzysztofa Kieślowskiego, „Więź”, 1991, nr 1

Brandys K., Miesiące 1978‒1979, Paryż 1981

Choma-Jusińska M., Środowiska opozycyjne na Lubelszczyźnie 1975‒1980, Warszawa–Lublin 2009

Cybulski M., Proszę przyjść jutro. Satyra antybiurokratyczna w komediach filmowych okresu ZSRR i PRL, Lublin 2017

Czerwiński M., Życie po miejsku, Warszawa 1974

Daney S., Les journées de Gdansk, „Cahiers du Cinema”, 1980, nr 317, novembre

Degler E., Film i fotografia. Z problematyki realizacji funkcji przedstawieniowej, w: Analizy i syntezy. Z badań porównawczych nad filmem, red. A. Helman, A. Gwóźdź, Warszawa 1979

Domalewski D., Główne nurty w badaniach nad filmem i religią, „Images”, Vol. XXX: 2021, nr 39

Domke R., Między ideologią a pragmatyzmem. Doktryna marksistowska w PZPR epoki gierkowskiej a rzeczywistość, w: Utopie społeczne i estetyczne w XIX i XX wieku. Zbiór studiów, red. J. Farysej, K. Siemiaszko, Kraków 2017

Domke R., Przemiany społeczne w Polsce w latach 70. XX wieku, Zielona Góra 2016

Domke R., Stosunki państwo – Kościół w Polsce w latach 70. XX wieku. Mit normalizacji a rzeczywistość historyczna, w: Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna: studia i materiały, red. E. Ponczek, A. Sepkowski, M. Rekść, Toruń 2013

Dondzik M., Zabił, nie zabił i kto kogo zabił? O filmie Zabicie ciotki Grzegorza Królikiewicza, „Images”, 2021, nr 39

Dudek D., Gryz R., Komuniści i Kościół w Polsce 1945‒1989, Kraków 2003

Eisler J., „Polskie miesiące” czyli kryzys(y) w PRL, Warszawa 2008

Eisler J., Czterdzieści pięć lat, które wstrząsnęły Polską, Warszawa 2018

Eisler J., Grudzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2000

Ferro M., Kino i historia, tłum. T. Falkowski, Warszawa 2011

Fredericksen D., Jung – Znak – Symbol – Film, tłum. A. Helman, w: Panorama współczesnej myśli filmowej, red. A. Helman, Kraków 1992

Friszke A., Polska Gierka, Warszawa 1995

Gajewski A., Polski film sensacyjno-kryminalny (1960‒1980), Warszawa 2008

Gołębiewski J., Komuniści kontra pielgrzymi, „Pamięć.pl”, 2013, nr 7‒8

Hendrykowski M., Słownik terminów filmowych, Poznań 1994

Historia filmu polskiego, t. VI, red. R. Marszałek, Warszawa 1994

Jabłońska K., Wariacje na temat dziesięciorga przykazań, „Kwartalnik Filmowy”, 1997, nr 18

Jackiewicz A., Horyzonty kina, „Kino”, 1973, nr 11

Jagielski S., Przerwane emancypacje. Polityka ekscesu w kinie polskim lat 1968‒1982, Kraków 2021

Kałużyński Z., Seans przerywany, Warszawa 1980

Kąkol K., Spowiedź pogromcy Kościoła, Olsztyn 1994

Kickasola J., Tablets of stone, tablets of flesh: synesthetic appeal in the Decalogue, w: Of Elephants and Toothaches. Ethics, Politics, and Religion in Krzysztof Kieślowski’s Decalogue, red. E. Badowska, F. Parmeggiani, New York 2016

Kickasola J., Tracking the fallen apple: ineffability, religious tropes, and existential despair in Nuri Bilge Ceylan’s Once Upon a Time in Anatolia, „Journal of Religion & Film” 2016, vol. 20, Iss. 1, Article 13, https://digitalcommons.unomaha.edu/jrf/vol20/ iss1/13/

Kornacki K., Tropem modlitwy, czasem dwóch. Chrześcijaństwo w kinie polskim (do roku 1989), „Ethos”, 2016, nr 3

Kornatowska M., Wodzireje i amatorzy, Warszawa 1990

Kurpiewski P., Historia na ekranie Polski Ludowej, Gdańsk 2016 Ledóchowski A., Czy nieobecność Boga?, w: Kino i religia. Ogólnopolskie seminarium filmowe, 26‒29 maja 1987, Olsztyn, red. E. Modrzejewska, M. Ray-Ciemięga, Warszawa 1987

Ledóchowski A., Iluminacja, „Kino”, 1973, nr 5

Lubelski T., Historia kina polskiego 1895‒2014, Kraków 2015

Luter A., Radzę drzewa wyspowiadać…, czyli sacrum i profanum w polskim kinie, „Magazyn Filmowy SFP”, 2015, nr 41, s. 12‒17,

Łęcicki G., Obraz kapłana we współczesnych polskich serialach telewizyjnych, w: Kapłan i rodzina w mediach, red. A. Adamski, K. Kwasik, G. Łęcicki, Warszawa 2012

Marczak M., Niepokój i tęsknota. Kino wobec wartości. O filmach Krzysztofa Zanussiego, Olsztyn 2011

Marczak M., Postać filmowa jako nośnik religijnego znaczenia. Ekranowe obrazy osób konsekrowanych w polskim kinie i telewizji od 2000 roku w funkcji socjokulturowego przekazu na temat współczesnej religijności, „Media – Kultura – Komunikacja Społeczna. Zeszyty Naukowe Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej UWM”, 12: 2016

Marsh C., Audience Reception, w: Routledge Companion to Religion and Film, red. J. Lyden, London–New York 2009

Piesiewicz K., Jazdon M., Kieślowski. Od Bez końca do końca, Warszawa 2021

Piesiewicz K., Skupienie i przenikliwość, w: Kino Krzysztofa Kieślowskiego, red. T. Lubelski, Kraków 1997

Płażewski J., Łaska oświecenia, „Kino”, 1973, nr 11

Przesłanie do wszystkich rodaków w sprawie wypadków grudniowych na Wybrzeżu, w: Listy pasterskie episkopatu Polski 1945‒1975, Paryż 1975

Reczek R., Pielgrzymowanie w PRL na przykładzie pieszych pielgrzymek Duszpasterstwa Rolników Diecezji Gorzowskiej z Klenicy do Częstochowy w latach 1984‒1989, Poznań 2016

Rosenstone R., Historia w obrazach / historia w słowach: rozważania nad możliwością przedstawienia historii na taśmie filmowej, tłum. Ł. Zaremba, w: Film i historia. Antologia, red. I. Kurz, Warszawa 2008

Seidler B., O filmie i filmowcach – spokojnie, „Życie Literackie”, 1968 z 12 maja

Semczuk P., Maluch. Biografia, Kraków 2014

Sęczyk W., Struktura i zadania propagandy komunistycznej w Polsce w latach 80. XX w., Toruń 2019

Skotarczak D., Historia wizualna, Poznań 2012

Skotarczak D., Obraz społeczeństwa PRL w komedii filmowej, Poznań 2004

Sobolewski T., Nie wierzę w Boga, „Kino”, 2014, nr 5

Sokołowski M., Kościół, kino, sacrum. W poszukiwaniu definicji filmów o tematyce religijnej, Olsztyn 2002

Surmiak-Domańska K., Kieślowski. Zbliżenie, Warszawa 2018

Śmiałowski P., Między ministerialną kolaudacją a premierą kinową. Nieformalne i nieoczywiste ingerencje w wybrane filmy powstałe w latach 1957‒1968, za kadencji wiceministra kultury i sztuki Tadeusza Zaorskiego 1957‒1968, „Pleograf”, 2023, nr 3

Talarczyk-Gubała M., PRL się śmieje! Polska komedia filmowa lat 1945‒1989, Warszawa 2007

White H,, Historiografia i historiofotia, tłum. Ł. Zaremba, w: Film i historia. Antologia tekstów, red. I. Kurz. Warszawa 2008

Wincenty D., „Gierek do dymisji, Wojtyła królem Polski”, „Pamięć.pl”, 2012, nr 4‒5

Witek P., Andrzej Wajda jako historyk. Metodologiczne studium z historii wizualnej, Lublin 2016

[Zanussi Krzysztof], Zależy jak się patrzy. Z Krzysztofem Zanussim rozmawia Michał Dondzik, Łódź 2024

Zaremba M., Wielkie rozczarowanie. Geneza rewolucji Solidarności, Kraków 2023

Zawisza A., Przez obiektyw kamery. Postacie osób duchownych i zakonnic w polskim filmie fabularnym, Warszawa 2023

Zwierzchowski P., Filmowe reprezentacje PZPR, Bydgoszcz 2022

Żaryn J., Kościół, naród, człowiek, czyli opowieść optymistyczna o Polakach w XX wieku, Warszawa 2012

Żaryn J., Opór, przetrwanie i władza. Kilka uwag na temat postaw duchowieństwa katolickiego wobec systemu komunistycznego w Polsce (1944‒1989), w: Polacy wobec PRL. Strategie przystosowawcze, Kielce 2003

Żaryn J., Państwo‒Kościół katolicki w Polsce 1956‒1989, w: PRL. Od grudnia 1970 do Czerwca 1989, red. K. Persak, P. Machcewicz, Warszawa 2011

Downloads

Published

2025-12-19

Issue

Section

Studia i artykuły

How to Cite

The Image of the Church, the Clergy, and Religion in the Polish Cinema in 1968–1990. (2025). Tabularium Historiae, 15, 83-119. https://doi.org/10.34767/TH.2024.15.04