Żyć i mieszkać obok siebie – razem czy osobno? O symbiozie społecznej i tolerancji
DOI:
https://doi.org/10.34767/TH.2023.14.08Słowa kluczowe:
Polska, Polacy, państwo wielonarodowościowe, Inny, Obcy, SwójAbstrakt
Polska od zawsze była państwem wielonarodowościowym. Na ziemiach polskich, poczynając od średniowiecza, poprzez epokę nowożytną, cały XX wiek do czasów nam współczesnych Polacy i przedstawiciele różnych narodów żyli i funkcjonowali,akceptując siebie nawzajem, potrafili w większości przypadków zgodnie ze sobą koegzystować. Podmiotem analizy w niniejszym artykule uczyniono społeczność mieszkającą w Polsce dawniej i współcześnie. Przeanalizowano, na ile Polacy potrafili/potrafią układać sobie relacje z sąsiadem „Innym”, ale swoim.
Bibliografia
Źródła
Annuarium Statisticum Ecclesiae in Polonia AD 2020, Dane za rok 2020, Warszawa 2021, Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego SAC im. Witolda Zdaniewicza, https://www.iskk.pl/
W 2019 r. nieznaczny spadek chodzących do kościoła, Katolicka Agencja Informacyjna (10.12.2020), https://www.ekai.pl/
Bełza W., Kto ty jesteś? Polak mały, Wrocław 2006
Bobrowsczi W., Kwiatkòwskô K.I., Kaszëbsczé abecadło: twój pierszi elemeńtôrz, Gdańsk 2000
Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 grudnia 1931 r.: Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Polska, GUS Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, Centralna Biblioteka Statystyczna, http://statlibr.stat.gov.pl/
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu 25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r., Dz.U. 1997 Nr 78 poz. 483
Lista pytań w Narodowym Spisie Powszechnym 2021, Główny Urząd Statystyczny, https://spis.gov.pl/lista-pytan-w-nsp-2021/. W dziale: Kwestionariusz osobowy – pytanie: „Jaka jest Pana(i) narodowość? (Przez narodowość należy rozumieć przynależność narodową lub etniczną – nie należy jej mylić z obywatelstwem)”
Łukaszewski W., Elemëntårz Kurpśosky. Łucta śë kurpśoskéj mowyo, Jednorożec 2010
Nearly 5 million jobs have been lost in Ukraine since the start of the Russian aggression, says ILO, (11 May 2022) United Nations Ukraine, https:// ukraine.un.org/en/182130-nearly-5-million-jobs-have-been-lost-ukrainestart-russian-aggression-says-ilo
Paczkowski A., Za dużo martyrologii nie służy pamięci, rozm. przepr. R. Romaniec (16.10.2013), Deutsche Welle, https://www.dw.com/pl/
Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 września 1921 r.: Mieszkania, ludność, stosunki zawodowe, tablice państwowe, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1927, Centralna Biblioteka Statystyczna, http://statlibr.stat.gov.pl/
Rekomendacje Komitetu ONZ ds. Likwidacji Dyskryminacji Rasowej (CERD) po XXII–XXIV sprawozdaniu Polski, 2019, Biuletyn Informacji Publicznej Rzecznika Praw Obywatelskich (30.08.2019), https://bip.brpo.gov.pl/
Roszkowski W., Historia i Teraźniejszość. 1945–1979, Kraków 2022
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej, Dz.U. 2017 poz. 356
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r.w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia, Dz.U. 2018 poz. 467
Sawa J. [M. Konopnicka], Śpiewnik historyczny. 1767–1863, Lwów 1905, s. 4, Wielopolska Biblioteka Cyfrowa,https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/11984/edition/19477/content
Sprawozdanie Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych oraz Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych o obywatelskim projekcie ustawy o zmianie ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, a także niektórych innych ustaw. Druk nr 944 (projekt ustawy dotyczy uznania mniejszości śląskiej), Sejm Rzeczypospolitej Polskiej VIII kadencji, https://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/druk.xsp?nr=944
Staszic S., Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego kanclerza i hetmana W.K. do dzisiejszego stanu Rzeczypospolitej Polskiej przystosowane, Kraków 1926, Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych, http://rcin.org.pl/
Tablice z ostatecznymi danymi w zakresie przynależności narodowo-etnicznej, języka używanego w domu oraz przynależności do wyznania religijnego, Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2021, Główny Urząd Statystyczny 28 września 2023, https://stat.gov.pl/
Uchwała nr 20/370/2015 Konferencji Episkopatu Polski z dnia 7 października 2015 r. dotycząca wydania Dekretu Ogólnego Konferencji Episkopatu Polski w sprawie wystąpień z Kościoła oraz powrotu do wspólnoty Kościoła, Acta Konferencji Episkopatu Polski Nr 27/2016, Biuro Przewodniczącego KEP, https://episkopat.pl/
Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.U. 1921 Nr 44 poz. 267, Rozdział V. Powszechne obowiązki i prawa obywatelskie, art. 109 i 110
Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011. Podstawowe informacje o sytuacji demograficzno-społecznej ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych Opracowanie przygotowane na Kongres Demograficzny w dniach 22–23 marca 2012, Warszawa, marzec 2012 rok, Główny Urząd Statystyczny, https://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf
Literatura
Baruch M., Ród Fukierów, Warszawa 1922
Bibler V.S., Myślenie jako dialog, tłum. i wstęp J. Dobieszewski, Warszawa 1982
Bielecki J., Olga Małkowska harcmistrzyni Rzeczypospolitej, Bielsko-Biała 1999
Biskup M., W sprawie zagrożenia Olsztyna przez wojska krzyżackie w początkach 1521 roku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 1971, nr 1,s. 139–145
Biskup M., Labuda G., Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach. Gospodarka– Społeczeństwo – Państwo – Ideologia, Gdańsk 1986
Borowiak A., Szarota P., Tolerancja i wielokulturowość. Wyzwania XXI wieku, Warszawa 2004
Bryła W., Syn ziemian i rycerzy. Studia o twórczości i języku Wincentego Pola, Lublin 2016
Buchowski K., Litwomani i polonizatorzy. Mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku, Białystok 2006
Buchowski K., Polacy i Litwini – wzajemne stereotypy przez wieki, „Europa Orientalis. Studia z dziejów Europy Wschodniej i Państw Bałtyckich”,2009, s. 391–404
Cała A., Drozd R., Madajczyk P., Mirga A., Mironowicz E., Mniejszości narodowe w Polsce. Państwo i społeczeństwo polskie a mniejszości narodowe w okresach przełomów politycznych (1944–1989), Warszawa 1998
Chojnowski A., Mniejszości narodowe w polityce rządów polskich w latach 1921–1926, „Przegląd Historyczny”, T. 67: 1976, nr 2, s. 593–616
Dawidowicz A., Problematyka mniejszości żydowskiej w myśli politycznej Stronnictwa Narodowego (1928–1939), „Wschód Europy. Studia humanistyczno-społeczne”, 2017, vol. 3, s. 65–82
Dobroński A., Kształtowanie się granic Puszczy Zielonej, „Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego”, 1993, z. 7, s. 78–85
Drozd R., Zasady rozmieszczania ludności ukraińskiej na Ziemiach Odzyskanych w ramach akcji „Wisła”, „Słupskie Studia Historyczne”, 1993, nr 3, s. 97–112
Drozdowski M.R., Polityczne przyczyny powstania Chmielnickiego w opiniach szlachty Rzeczypospolitej, „Studia Polsko-Ukraińskie”, T. 6: 2019, s. 67–81
Garbal Ł., Wedlowie. Czekoladowe imperium, Wołowiec 2021
Greń Z., Tożsamość Śląska: etniczna czy regionalna?, w: Tożsamość etniczna i kulturowa Śląska w procesie przemian, red. H. Rusek, A. Drożdż, Wrocław – Cieszyn 2009, s. 251–267
Grysińska-Jarmuła K., Muzyka jako płaszczyzna współpracy polsko-niemieckiej społeczności XIX-wiecznej Bydgoszczy, w: Хорошие и плохие соседи. Практики межекультурных коммуникаций, ред. С.И. Маловичкои др., Орехово-Зуево 2019, s. 183–195
Grysińska-Jarmuła K., Polsko-niemieckie relacje w Bydgoszczy w tzw. okresie pruskim, w: Dobre o złe sąsiedztwa. Historia kluczem do zrozumienia współczesnych relacji międzysąsiedzkich, red. T. Maresz, K. Grysińska-Jarmuła, Bydgoszcz 2016, s. 66–79
Grysińska-Jarmuła K., Pomniki pruskie w kontekście zmieniającej się sytuacji politycznej, tj. powrotu Bydgoszczy do macierzy w 1920 roku, w: Dobre i złe sąsiedztwo. Obce – nasze – inne, t. 2: Sąsiedzi w historiografii, edukacji i kulturze, red. T. Maresz, K. Grysińska-Jarmuła, Bydgoszcz 2018, s. 225–242
Grysińska-Jarmuła K., Wielkopolskie ziemiaństwo polskie i niemieckie w XIX i początkach XX wieku. Współpraca czy koegzystencja, w: Dobre i złe sąsiedztwa. Od konfliktu do współistnienia i współpracy, t. 1: Bliscy i dalecy sąsiedzi, K. Grysińska-Jarmuła, T. Maresz, Bydgoszcz 2017, s. 68–86
Grzędzicki Ł., „Kaszuby nie należą do Polski, one Polskę stanowią”, w: Tożsamość – Kultura – Równość. Refleksje z okazji piętnastolecia Ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, red. C. Obracht-Prondzyński, M. Milewska, Gdańsk 2020, s. 98–112
Hładyłowicz K.J., Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV do XIX wieku, Lwów 1932, Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/263454/edition/217243/content
Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość. Rozmowy na przełomie tysiącleci, Kraków 2005
Jurgėla K.R., Kosto Kalinausko suėmimas, w: idem, Lietuvos sukilimas 1862–1864 metaisr, Chicago – Boston 1970, s. 531–537
Kamiński A., Andrzej Małkowski, Katowice 1934 (Warszawa 1983 – wyd. 2)
Kąkolewski I., Niemcy, w: Pod wspólnym niebem. Narody dawnej Rzeczypospolitej, red. M. Kopczyński, W. Tygielski, Warszawa 2010, s. 81–98
Kienzler I., Mroczne karty historii Polski, Warszawa 2013
Kłudkiewicz K., Nasze, czyli czyje? Wielkopolskie zabytki w oczach Polaków i Niemców w XIX i na przełomie XIX i XX wieku, w: Dobre i złe sąsiedztwa. Obce – nasze – inne, t. 2: Sąsiedzi w historiografii, edukacji i kulturze, red. T. Maresz, K. Grysińska-Jarmuła, Bydgoszcz 2018, s. 201–215
Komorowski Z., Wielokulturowość we współczesnych społeczeństwach (wybrane zagadnienia), „Rocznik Nauk Społecznych”, T. 7: 1979, s. 177–185
Krasowska J., Religia jako czynnik wpływający na tożsamość narodową Polaków, „Studia Sandomierskie: teologia, filozofia, historia”, T. 20: 2013, nr 2, s. 109–123
Krawczyk J., Matejko i historia, Warszawa 1990
Krzyżanowski L., „Obcy” w polskich sądach w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej, w: Dobre i złe sąsiedztwa. Sąsiad w historycznej narracji narodowej, red. T. Maresz, K. Grysińska-Jarmuła, Bydgoszcz 2022, s. 98–111
Kuciel-Frydryszak J., Słonimski: heretyk na ambonie, Warszawa 2012
Kulińska L., Terroryzm w II RP – Ukraińska Wojskowa Organizacja i Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów, „Bezpieczeństwo. Teoria i Praktyka”, 2016, nr 2, s. 87–108
Kurczewski G., Gniazda na Spiszu – kolebka winiarni fukierowskiej, „Almanach Muszyny” 2012, s. 1–11
Litwinowa T.F., Поляки сквозь призму идентичности украинской элиты середины XIX в., w: Dobre i złe sąsiedztwa. Obce – nasze – inne, t. 1: Bliscy i dalecy sąsiedzi, red. K. Grysińska-Jarmuła, T. Maresz, Bydgoszcz 2018, s. 102–111
Maresz T., Kompatybilność szkolnej edukacji historycznej z polityką władz partyjnych i państwowych w „Polsce Ludowej” na przykładzie postrzegania Rusi, Rosji i ZSRR, w: Dobre i złe sąsiedztwa. Sąsiad w historycznej narracji narodowej, red. T. Maresz, K. Grysińska-Jarmuła, Bydgoszcz 2022, s. 174–195
Maresz T., Społeczność średniowiecznego Torunia i jej warunki mieszkalne, w: Edukacja – Kultura – Społeczeństwo, t. 3: Społeczeństwo 2011, red. G. Pańko, M. Skotnicka-Palka, B. Techmańska, Wrocław 2014, s. 9–27
Mirga A., Mróz L., Cyganie. Odmienność i nietolerancja, Warszawa 1994
Motyka G., Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”: konflikt polsko-ukraiński 1943–1947, Kraków 2011
Nikitorowicz J., Kompetencje do komunikacji międzykulturowej w aspekcie tradycyjnej wielokulturowości regionu i procesów migracyjnych, „Pogranicze. Studia Społeczne”, T. XXI: 2013, s. 9–26
Nitschke B., Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski w latach 1945–1949, Zielona Góra 1999
Obracht-Prondzyński C., Kaszubi dzisiaj: kultura, język, tożsamość, Gdańsk 2007
Obracht-Prondzyński C., Kaszubi. Między dyskryminacją a regionalną podmiotowością, Gdańsk 2002
Odrodzenie życia żydowskiego w Polsce po 1989 roku, Polin. Muzeum Historii Żydów Polskich (4.06.2019), https://polin.pl/
Oto najlepsi naturalizowani sportowcy występujący w polskiej reprezentacji, serwis Onet „Przegląd Sportowy”, 1.05.2021, https://przegladsportowy.onet.pl/
Pabian A., Obcy i bliscy. Menonici z Pomorza i Kujaw w czasach nowożytnych, w: Swojskość i obcość w regionie kujawsko-pomorskim, red. M. Białkowski, Z. Biegański, T. Maresz, W. Polak, Toruń 2015, s. 23–57
Parfieniuk I., Między marginalizacją a integracją. Wybór jednostkowych strategii akulturacyjnych i ich uwarunkowania, w: Procesy migracji w społeczeństwie otwartym. Perspektywa edukacji międzykulturowej, red. J. Nikitorowicz, D. Misiejuk, Białystok 2009, s. 293–306
Paruzel E., Wzór osobowy Polaka w ujęciu Narodowej Demokracji na początku XX wieku, „Dzieje Najnowsze”, 1993, nr 3, s. 1–11
Piejka A., Tolerancja i integracja drogą do pokojowego współistnienia w społeczeństwie wielokulturowym, „Studia z Teorii Wychowania”, T. 7: 2016, nr 2, s. 157–170
Pod wspólnym niebem. Narody dawnej Rzeczypospolitej, red. M. Kopczyński, W. Tygielski, Warszawa 2010
Purat A., Obraz „Innego”. Rzecz o nacjonalizmie w społeczeństwie Galicji Wschodniej w dwudziestoleciu międzywojennym, w: Dobre i złe sąsiedztwa. Sąsiad w historycznej narracji narodowej, red. T. Maresz, K. Grysińska-Jarmuła, Bydgoszcz 2022, s. 85–97
Radzik R., Konstanty Kalinowski – refleksje nad tożsamością narodową postaci polsko-białoruskiego pogranicza, „Białostocki Przegląd Kresowy”, T. 4: 1996, s. 147–155
Rusek H., Wielokulturowość z konfliktem w tle – Ślązacy: naród? Narodowość? Grupa etniczna?, w: Pogranicze. Studia Społeczne, t. 25, red. D. Misiejuk, J. Nikitorowicz, A. Sadowski, Białystok 2015, s. 121–134
Salmonowicz S., O toruńskim tumulcie z roku 1724, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, T. 28: 1983, s. 161–184
Snyder T., Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa, Białoruś 1569-1999, tłum. M. Pietrzak-Merta, Sejny 2006
Sobecki M., Kultura polska na wschodnich pograniczach. Studium tożsamości kulturowej Polaków na Grodzieńszczyźnie z perspektywy edukacji międzykulturowej, Białystok 2007
Stola D., Emigracja pomarcowa, „Prace Migracyjne”, 2000, nr 34, s. 1–21, Instytut Studiów Społecznych UW, https://www.migracje.uw.edu.pl/
Stopka K., Ormianie polscy – siedem wieków istnienia, Warszawa 2017
Techmańska B., Stosunki sąsiedzkie na dolnośląskiej wsi w pierwszych latach powojennych, w: Dobre i złe sąsiedztwa. Historia kluczem do zrozumienia współczesnych relacji międzysąsiedzkich, red. T. Maresz, K. Grysińska-Jarmuła, Bydgoszcz 2016, s. 95–109
Terlecki R., Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1993
Tischner J., Wstęp, w: A. Mirga, L. Mróz, Cyganie Odmienność i nietolerancja, Warszawa 1994, s. 10–11
Tokarz T., Państwo wobec edukacji historycznej. Polskie spory u progu XXI wieku, w: Pamięć – historia – polityka, red. A.P. Bieś SJ, M. Chrost, B. Topij-Stempińska, Kraków 2012, s. 15–36
Tomaszewski J., Czy istnieje naród śląski? (czerwiec 2005, www.onet.pl)
Topolska M.B., Przemiany zachodnioeuropejskiego pogranicza kulturowego pomiędzy Bugiem a Dźwiną i Dnieprem (polsko-litewsko-białorusko-ukraińskie losy od XV do początku XX wieku), Zielona Góra 2009
Topolska M.B., Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku, Poznań – Zielona Góra 2002
Tygielski W., Włosi w Polsce w XVI–XVII Wieku. Utracona szansa na modernizację, Warszawa 2005
Tyszkiewicz J., Tatarzy, w: Pod wspólnym niebem. Narody dawnej Rzeczypospolitej, red. M. Kopczyński, W. Tygielski, Warszawa 2010, s. 133–146
Urbanek M., Tuwim. Wylękniony bluźnierca, Warszawa 2013
W cieniu tragedii wołyńskiej 1943 roku. 70. rocznica mordów Polaków na Kresach Południowo-Wschodnich Rzeczypospolitej, red. E. Żurawska, J. Sperka, Katowice 2015
Wędrówka ludów Powojenny transfer ludności w Polsce Ludowej, red. M. Fic, Katowice 2018
Wielhorski W., Stosunki językowe, wyznaniowe i etniczne w WKL pomiędzy XIII a XVIII w., „Teki Historyczne”, T. 13: 1964–1965, s. 17–40
Wijaczka J., Szkoci, w: Pod wspólnym niebem. Narody dawnej Rzeczypospolitej, red. M. Kopczyński, W. Tygielski, Warszawa 2010, s. 201–214
Wilk A., Domańska M., Rosyjski atak na Ukrainę (24 lutego, godz.9.00), Analizy 24.02.2022, Ośrodek Studiów Wschodnich im. Marka Karpia, https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2022-02-24/rosyjski-atak-na-ukraine-24-lutego-godz-900
Wojnar M., Myśl polityczna Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów w drugiej połowie lat trzydziestych w świetle nowych dokumentów, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, T. 55: 2020, nr 2, s. 95–115
Woźniczka Z., Załamanie się koncepcji współpracy z Ukraińcami 1943–1945 (wybrane aspekty), w: Humanistyka między narodami. Interdyscyplinarne studia polsko-ukraińskie, red. J. Laski, L. Suchanek, Białystok–Kraków 2020, s. 263–283
Wysocka A., Kompleks szkół dla mniejszości niemieckiej – „Heimatstil” w międzywojennej Bydgoszczy, w: Dobre i złe sąsiedztwo. Obce – nasze – inne, t. 2: Sąsiedzi w historiografii, edukacji i kulturze, red. T. Maresz, K. Grysińska-Jarmuła, Bydgoszcz 2018, s. 216–224
Zaremska H., Przywileje Kazimierza Wielkiego dla Żydów i ich średniowieczne konfirmacje, w: idem, Żydzi w średniowiecznej Polsce. Gmina Krakowska, Warszawa 2021, s. 143–171
Zdziebło K., Wielokulturowość współczesnego społeczeństwa wyzwaniem dla edukacji i kształcenia ustawicznego, „Kwartalnik Pedagogiczny”, 2017, nr 2, s. 187–203
Zgórniak M., Jan Matejko 1838–1893: kalendarium życia i twórczości, Kraków 2004
Żbikowski A., Żydzi, w: Pod wspólnym niebem. Narody dawnej Rzeczypospolitej, red. M. Kopczyński, W. Tygielski, Warszawa 2010, s. 99–114
Герасімчык В.У., Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда, Гродна 2018; H. Głogowska, Konstanty Kalinowski (Kastuś Kalinouski) w świadomości Białorusinów w Polsce, „Białoruskie Zeszyty Historyczne”, 2019, z. 52, s. 138–190
Грицак Я., Нариси з історії України: формування української модерної нації XIX–XX ст., Київ 1996
Смолій В.А., Степанков В.С., Українська національна революція ХVII ст. (1648–1676 рр.), Київ 2009
Цьвікевіч I., Кастусь Каліноўскі. Біографічна-гістарычны нарыс. (К 60-годзьдзю яго сьмерці), «Полымя», 1924, № 2, с. 3–18
Шаланда А., Ацэнка ролі і знішчэння „Казыка-Салянскай” вайны 1648‒1651 гг. у гісторыі Беларусі – найноўшая айчынная гістарыяграфія, в: Вялікае Княства Літоўскае: палітыка, эканоміка, культура, ред. У.Р. Гусакоў і інш, ч. 1, Мінск 2017, с. 373–381
