Uwagi o języku Elementarza Henryka Balka i Zofii Charszewskiej z 1940 roku jako przyczynek do badań polskojęzycznych podręczników w Związku Radzieckim
DOI:
https://doi.org/10.34864/heteroglossia.issn.2084-1302.nr14.art10Słowa kluczowe:
Polish minority, USRR, textbooks, the interwar period, ideology, languageAbstrakt
The aim of this paper is to present a new object of linguistic research, namely the entirety of publishing activities (mainly textbooks) intended for the Polish minority living in the USSR. This paper is divided into two parts. In the first section, the author shows the historic and political kontext of this publishing activity for Polish citizen speaking Polish in the interwar period. Thanks to autonomy, there appeared the possibility of education in Polish and publishing of textbooks for the Polish education, which was a part of the Soviet Union’s schooling system – the most important tools for the indoctrination and sovietisation of all nationalities, including the Polish minority. The second part presents the textbook entitled Elementarz by Balk and Charszewska, published in Moscow in 1940 and intended for learning Polish to children starting primary school education. The paper focused on the description of how propaganda and ideology were implemented in the Polish-language textbooks (eg. portraits of Stalin, Lenin, short readings contained difficult, clearly political context for young children). In the second part some distinctive features in the field of syntax, inflexion and lexis found in Elementarz are also presented. Analysis shows that deviations from the general Polish are not numerous (only 12 items). Most of them represents sovietisms – lexems denoting new objects and phenomena of Soviet reality, mainly borrowed from Russian (eg. kołchoz, szturmowo).
Bibliografia
Balk H., Charszewska Z., Elementarz, Kijów–Lwów, Państwowe Wydawnictwo Mniejszości Narodowych USRR, 1940.
Balk H., Charszewska Z., Elementarz, Moskwa, Komitet do Spraw Dzieci Polskich, 1944.
Brudzińska Z., Elementarz dla grupy I-szej szkół pracy, Moskwa–Charków–Mińsk, Centrwydaw, Ukrainska Filja, 1930.
Czachowska J., Szałagan A. (red.), Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, t. 1, Warszawa, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1994.
Dombroski CZ., Ze słownictwa i gramatyki języka ludności polskiej na Białorusi Sowieckiej, Mińsk 1932 (przedruk „Acta Baltico-Slavica”, 2001–2002, XXVI, s. 195–272).
Dubisz S., Rozwój słownictwa polszczyzny ogólnej w jej najnowszych dziejach, [W:] A. Dunin-Dudkowska, A. Małyska (red.), 70 lat współczesnej polszczyzny. Zjawiska, procesy, tendencje. Księga jubileuszowa dedykowana profesorowi Janowi Mazurowi, Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2013, s. 109–130.
Dzięgiel E., Czarnecka K., Kowalska D., Janushevska L., Polskojęzyczna prasa na Ukrainie Sowieckiej, Kraków, Instytut Języka Polskiego PAN, 2016.
Elementarz dla dzieci, Kijów, Trybuna na Ukrainie, 1924.
Głowacki A., Na pomoc zesłańczej edukacji. Działalność wydawnicza Komitetu do Spraw Dzieci Polskich w ZSRR (1943–1946), Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2019.
Głowacki A., O Państwowym Wydawnictwie Mniejszości Narodowych USRR i o jego polskojęzycznych książkach, które nie zdążyły się ukazać we Lwowie w 1941 roku, „Wrocławskie Studia Wschodnie”, 2000, nr 4, s. 183–205.
Głowacki A., Polskojęzyczne wydawnictwa książkowe w ZSRR, [W:] H. Kubiak, T. Paleczny, J. Rokicki, M. Wawrykiewicz (red.), Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, Wrocław–Warszawa–Kraków, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, 1992, s. 221–236.
Głowacki S., Pisali do Płomyczka – Zofia Charszewska. „Płomyczek”, 2002, nr 10, s. 10.
Graczykowska T., Rusycyzmy leksykalne w moskiewskim tygodniku „Trybuna Radziecka” wydawanym w dwudziestoleciu międzywojennym (litery E-F), [W:] J. Mędelska, E. Titarenko (red.), Dialog kultur. Języki Wschodniosłowiańskie w kontakcie z polszczyzną i innymi językami europejskimi, Bydgoszcz – Symferopol, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 2013, s. 169–182.
Graczykowska T., Słownictwo pola semantycznego „Edukacja i wychowanie” w moskiewskiej gazecie „Trybuna Radziecka” z lat 1927–1938, „Acta Polono-Ruthenica”, 2020, nr XXV (1), s. 103–118.
Gregorowicz S., Polacy w Rosji i w ZSRR, [W:] Nowa encyklopedia powszechna PWN, t. 5, Warszawa, PWN, 1996, s. 591.
Grek-Pabisowa I., Ostrówka M., Biesiadowska-Magdziarz B., Język polski na Białorusi Radzieckiej w okresie międzywojennym. Polszczyzna pisana, Warszawa, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 2008.
Iwanow M., Oświata w warunkach polskiej sowieckiej autonomii w ZSRR w latach 1925–1939, „Rocznik Stowarzyszenia Naukowców Polaków Litwy”, 2017, nr 17, s. 73–97.
Iwanow M., Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921–1939, Warszawa–Wrocław, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1991.
Iwanow M., Zapomniane ludobójstwo: Polacy w państwie Stalina. „Operacja polska”. 1937-1938, Kraków, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 2014.
Jelicz M., Książka do czytania dla dzieci w wieku od 10 do 13 lat, Moskwa, Centralne Wydawnictwo Ludów S.S.S.R., 1925.
Karpowicz S., Nasz świat. Pierwsza książka do czytania po elementarzu. Do użytku w nauczaniu domowym i szkolnym, Warszawa, M. Arct, 1921.
Kawecka K., Problemy rozwoju oświaty i kultury Polonii radzieckiej w latach 1921–1929 ze szczególnym uwzględnieniem Ukrainy i Białorusi, [W:] O. Czarnik, K. Gronowski (red.), Kultura skupisk polonijnych: materiały z Sympozjum zorganizowanego przez Bibliotekę Narodową oraz Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk (Radziejowice, 22–23 IV 1980), Warszawa, Biblioteka Narodowa, 1981, s. 255–273.
Kawecka K., Szkolnictwo polskie w ZSRR w latach 1921–1930, „Rozprawy z Dziejów Oświaty”, 1971, t. 14, s. 43–76.
Kupczak J., Prasa i książki polskie na Ukrainie Radzieckiej w latach 1920–1939, „Literatura Ludowa”, 2001, nr 6, s. 17–24.
Kurzowa Z., Język polski Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI–XX w., Warszawa–Kraków, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993.
Mędelska J., Język polski na Litwie w dziewiątym dziesięcioleciu XX wieku, Bydgoszcz, Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1993.
Mędelska J., Język polskiej prasy wileńskiej (1945–1979), t. 2. Lata 1945–1959, Bydgoszcz, Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 2000.
Mędelska J., Język polskiej prasy wileńskiej (1945–1979), t. 3. Lata 1960–1979, cz. 1. Fonetyka, słowotwórstwo, fleksja, składnia, Bydgoszcz, Wydawnictwo Uczelniane Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, 2001.
Mędelska J., Język polskiej prasy wileńskiej (1945–1979), t. 3. Lata 1960–1979, cz. 2. Słownictwo, wyrazy, Bydgoszcz, Wydawnictwo Uczelnianie Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, 2004.
Mędelska J., Marszałek M., Kułak czy gbur? Rozterki twórców polszczyzny radzieckiej, „Przegląd Polonijny”, 2000, XXVI, nr 3, s. 121–132.
Mędelska J., Marszałek M., Z badań nad językiem polonii radzieckiej lat 1917–1939, [W:] Ł. Szewczyk, M. Czachorowska (red.), Język polski w rozwoju, Bydgoszcz, Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, 2001, s. 111–121.
Moszyńska-Heltmanowa J., Pierwsza książka do czytania, Moskwa, Centralne Wydawnictwo Ludów S.S.S.R., 1924.
Niewiadomska C., Czytanki dla szkół początkowych, Warszawa, Gebethner i Wolff, cz. 1, 2, 1919.
Patek A., Polska diaspora w Rosji Radzieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, [W:] A. Walaszek (red.), Polska diaspora, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 2001, s. 283–363.
Potiomkin M.P., Malinko W.W., Mineralogia i geologia. Podręcznik dla X klasy szkoły średniej, Kijów – Lwów, Państwowe Wydawnictwo Mniejszości Narodowych USRR, 1940.
Ruchniewicz M., Polacy w Rosji i Związku Radzieckim, [W:] D. Kalisiewicz (red.), Wielka encyklopedia PWN, t. 23, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 508.
Skydan O., Uwagi o sowietyzmach w kijowskim „Sierpie” z lat 1922–1925, [W:] E. Dzięgiel, K. Czarnecka, D. A. Kowalska (red.), Język polski dawnych Kresów Wschodnich, t. 5. Polskie dziedzictwo językowe na dawnych Kresach, Warszawa, Semper, 2012, s. 311–324.
Szober S., Gramatyka polska w ćwiczeniach, Warszawa, M. Arct, 1921.
Szydłowska-Ceglowa B., Język polski w Rosji porewolucyjnej i ZSRR (do roku 1935), „Język Polski”, 1997, LXXVII, nr 4–5, s. 251–258.
Trela E., Edukacja dzieci polskich w Związku Radzieckim w latach 1941–1946, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1983.
Walczak B., Kula A., Polszczyzna lat wojny i okupacji (1939–1945) na tle dziejów języka polskiego, [W:] A. Dunin-Dudkowska, A. Małyska (red.), 70 lat współczesnej polszczyzny. Zjawiska, procesy, tendencje. Księga jubileuszowa dedykowana profesorowi Janowi Mazurowi, Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2013, s. 501–516.
Zdrojewski E., Szkolnictwo polskie na obczyźnie, „Kwartalnik Instytutu Naukowego do badań emigracji i kolonizacji”, 1927, t. 1, s. 130–135.
Zdrojewski E., Szkolnictwo polskie poza granicami państwa, Warszawa, Drukarnia „Robotnika”, 1925.
Волчек Л. А., Бахун Т. П., К вопросу о советизмах и причинах их использования в совеременной российской прессе и белорусской прессе, [W:] А. В. Рубанов (ред.), Коммуникация в социально-гуманитарном знании, экономике, образовании: материалы II Международной научно-практической конференции (13–14.11.2008, Минск), Минск, Изд. центр БГУ, 2008, s. 58–60.
Кириллов В. В., История России. Учебное пособие, Москва, Издательство Юрайт, 2013.
Красньій Ю. (ред.), Польско-русский словарь (45 000 слов, употребляемых в разговорной речи, политике, науке, литературе, технике и военном деле), Москва, Советская энциклопедия, 1931.
Красньій Ю. (ред.), Русско-польский словарь (65 000 слов, употребляемых в разговорной речи, политике, науке, литературе, технике и военном деле), Москва, Советская энциклопедия, 1933.
Потемкин М. П., МАЛИНКО В. В., Минералогия и геология. Учебник для 10 класса средн. школы, под ред. А.А. Чернова, Москва, Гос. учеб. педагог. изд., 1937.
