The dispute over the Polish-Jewish theatre of Mark Arenstein in the Polish press in the interwar period
DOI:
https://doi.org/10.34864/heteroglossia.issn.2084-1302.nr14.art13Keywords:
Mark Arenstein, Jewish theater, Yiddish theater, Polish press in the interwar period, Polish-Jewish cultural relationsAbstract
The subject of this article is the reception of Mark Arenstein’s stage activity in the Polish-language press published in the interwar period. The content analysis of announcements, reviews, interviews and press polemics aimed to verify how Polish journalists perceived Arenstein’s conception of Polish-Jewish theatre, implemented by the director, among others, by staging in the Polish language plays belonging to the canon of Yiddish literature. The study showed that the supporters of the director’s initiatives emphasized that they contributed to the deepening of contacts between Polish and Jewish artists and increased the knowledge of the Polish audience about Jewish tradition. Some journalists, however, questioned Arenstein’s idea of using theatre as an instrument of Polish-Jewish cultural dialogue. They pointed out that, despite the director’s efforts, Polish viewers were generally unable to correctly understand his plays because they were deprived of any knowledge of Jewish theatre. Fierce opposition to Arenstein’s theatrical activity was formulated by journalists associated with national democracy, who treated his theatre productions in Polish as a threat to national culture and unfair competition for Polish directors and playwrights.
References
A geszprech mit Mark Arenstein. Der „Dibek” in pojliszn teater, „Literarisze Bleter”, 1925, nr 52, s. 2.
Adamczyk-Garbowska M., Odcienie tożsamości. Literatura żydowska jako zjawisko wielojęzyczne, Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2004.
Adler H., „Golem” w cyrku. Widowisko relnhardtowskle w Cyrku warszawskim, „Chwila”, 1929, nr 3309, s. 7.
Arenstein M., Ir zent gerecht chawer Weichert. A entfer fun M. Arenstein, „Literarisze Bleter”, 1928, nr 31, s. 603–604.
Arenstein M., Wi ich ze dos, „Literarisze Bleter”, 1929, nr 35, s. 688.
Borkowska G., Rudkowska M. (red.), Kwestia żydowska w XIX w. Spory o tożsamość Polaków, Warszawa, Wydawnictwo Cyklady, 2004.
Boy-Żeleński I T., W teatrze żydowskim, „Kurier Poranny”, 1928, nr 296, s. 3.
Bułat M., „Cwiszn cwej teaters” – na pograniczu dwóch teatrów. Źródła jidysz w badaniach nad kontaktami międzykulturowymi w polskim teatrze – kilka przypomnień, szereg uzupełnień [W:] Geller E., Polit M. (red.), Jidyszland. Polskie przestrzenie, Warszawa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2008, s. 121–141.
Bułat M., Es gibt nit beser in der welt...a jidisze mame. Postać matki w wybranych utworach Abrahama Goldfadena, Józefa Latajnera, Izydora Zołotarewskiego i Jakuba Gordina [W:] Lisek J. (red.), Nieme dusze?: Kobiety w kulturze jidysz, Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2010, s. 337–366.
Bułat M., Pamięć teatru. Recepcja sztuk i dramatyzacji utworów Szaloma Asza w teatrze polskim [W:] Kalinowski D. (red.), Świat dramatów Szaloma Asza, Kutno, Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. Stefana Żeromskiego w Kutnie, 2013, s. 53–110.
Cynarski M., Łódź a teatr, „Dziennik Zarządu Miasta Łodzi”, 1925, nr 46, s. 1–3.
Dąbrowska A., Teatr jako przestrzeń współpracy polsko-żydowskiej w publicystyce prasy żydowskiej w Polsce: casus Marka Arensteina [w:] Bal E., Fox D., Wąchocka E. (red.), Na styku. Performanse naturo-kulturowe w strefach kontaktu i konfliktu, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2022, s. 111–128.
Der barimter pojliszer artist Karol Adwentowicz wegn jidiszn teater, „Literarisze Bleter”, 1925, nr 71, s. 92.
Di ojffirung fun H. Lejwiks „Gojlem” in lubliner pojliszn Sztot-Teater, „Literarisze Bleter”, 1928, nr 3, s. 61.
Dusza żydowska na polskiej scenie. Rozmowa z Andrzejem Markiem, autorem „Pieśniarzy Getta”, „Głos Poranny”, 1931, nr 262, s. 7.
„Dybuk” na scenie polskiej, „Chwila”, 1925, nr 2171, s. 7.
Dzierżyński Z., Z Teatru Rozmaitości. „Mirla Efros”, „Gazeta Kaliska”, 1929, nr 299, s. 4.
Ego, Przed premierą „Miry Efros”. Rozmowa z Andrzejem Markiem, „Republika”, 1929, nr 169, s. 4.
F. O., Z teatru „Bagatela”. Występ Wandy Siemaszkowej: J. Gordina „Mirla Efros”, komedia obyczajowa, przekład A. Marka, „Głos Narodu”, 1930, nr 53, s. 4.
FR. J., „Dybuk”, „Echo Warszawskie”, 1925, nr 148, s. 4.
Gąssowski S., Państwowy Teatr Żydowski im. Ester Rachel Kamińskiej. Przeszłość i teraźniejszość, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995.
Gross N., Film żydowski w Polsce, Kraków, Rabid, 2002.
IKS, Przed polską premierą „Mirele Efros”. Rozmowa z Andrzejem Markiem, „Nasz Przegląd”, 1929, nr 197, s. 5.
(J.), Nowa inwazja. Literatura i sztuka, „Gazeta Poranna 2 Grosze”, 1925, nr 133, s. 4.
J. Z., „Mira Efros”. Sztuka w 4 aktach j. Gordina. Polska adaptacja Andrzeja Marka, „Republika”, 1929, nr 172, s. 7.
jg., Sztuki żydowskie na scenie polskiej, „Chwila”, 1930, nr 3889, s. 9.
Kalinowski D., Andrzej Marek (Marek Arnsztejn). Polsko-żydowska fraza artysty [W:] Ławski J., Wildowicz J. (red.), Żydzi Wschodniej Polski, seria VIII Artyści żydowscy, Białystok, Temida 2 – Wydawnictwo Stowarzyszenia Absolwentów Wydziału Prawa Uniwersytetu w Białymstoku, 2020, s. 125–163.
Konsolidacja żydostwa, „Gazeta Polska 2 Grosze”, 1925, nr 137, s. 1.
Kuligowska-Korzeniewska A., „Ja pragnę być pieśniarzem dla wszystkich…” („Pieśniarze” Andrzeja Marka, 1902) [W:] Gazda G., Hubner I., Płuciennik J. (red.), Dyskursy i przestrzenie (nie)tolerancji, Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2009, s. 131–142.
Kuligowska-Korzeniewska A., Mirla Efros Wandy Siemaszkowej [W:] Puzyna-Chojka J., Jamrozek-Sowa A. (red.), Wanda Siemaszkowa i jej teatr, Rzeszów, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2015, s. 158–178.
Limanowski M., Teatr w Lutni. Marka „Pieśniarze ghetta”, „Słowo”, 1931, nr 108, s. 3. (LT), Siemaszkowa we Lwowie, „Kurier Poznański”, 1930, nr 74, s. 8.
Łubieński H., „Dybuk”. Legenda dramatyczna w 3-ch aktach S. An-skiego, „Warszawianka”, 1925, nr 148, s. 3.
MIL., Mark Arenstein, „Jidisze Bine”, 1924, nr 3. s. 10.
„Mirla Efros”, „Ziemia Lubelska”, 1929, nr 240, s. 4.
Molisak A., Kołodziejska Z. (red.), Żydowski Polak, Polski Żyd Problem tożsamości w literaturze polsko-żydowskiej, Warszawa, Dom Wydawniczy ELIPSA, 2011.
N, Premjera w Szkarłatnej Masce. „Dybuk” Ań-skiego, „Trybuna Polska”, 1925, nr 27, s. 3.
Na marginesie, „Myśl Narodowa”, 1928, nr 14, s. 219.
Najman J. M., „Der Gojlem” po polsku, „Hajnt”, 1928, nr 128, s. 9.
Najman J. M., „Wos iz di nafkemine?” Strichen fun J.M. Najman, „Hajnt”, 1929, nr 174, s. 10.
Ojslender N., Jidiszer teater 1887–1914, Moskwa, Der Emes, 1940.
Panas W., Pismo i rana. O literaturze polsko-żydowskiej, „Roczniki Humanistyczne”, 2007, zeszyt 1, s. 202–215.
Piasecki S., Z teatrów. „Mirla Efros”. Sztuka J. Gordina (polska przeróbka A. Marka). Występy Łódzkiego Teatru Miejskiego w Teatrze Elizeum na Karowej, „ABC”, 1929, nr 209, s. 6.
Pilawa (Wanda Stanisławska), „Mirla Efros”, sztuka w 4 akt. J. Gordina. Przekład (adaptacja?) A. Marka. Reżyseria W. Siemaszkowej. Dekoracje W. Małkowskiego, „Dziennik Wileński”, 1929, nr 287a, s. 4.
Polak W., „Motke złodziej”. Sztuka w 3-ch aktach Szaloma Asza w Teatrze Miejskim, „Republika”, 1930, nr 147, s. 7.
Pratt M. L., Imperial Eyes. Travel Writing and Transculturation, London-New York, Routledge, 1992.
Prokop-Janiec E., Międzywojenna literatura polsko-żydowska jako zjawisko kulturowe i artystyczne, Kraków, Universitas, 1992.
Prokop-Janiec E., Pogranicze polsko-żydowskie: języki, kultury, literatury [W:] Geller E., Polit M. (red.), Jidyszland. Polskie przestrzenie, Warszawa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2008, s. 107–120.
Prokop-Janiec E., Żurek S. J. (red.), Literatura polsko-żydowska, Kraków, Księgarnia Akademicka, 2011.
Propagatorzy sztuk żydowskich, „Rozwój”, 1925, nr 306, s. 11.
Przeobrażanie Szkarłatnej Maski, „Gazeta Poranna 2 Grosze”, 1925, nr 133, s. 5.
Recenzent, „Motke złodziej” Szaloma Asza, „Kurier Lubelski”, 1932, nr 11, s. 3.
Red., Stanowisko artystów likwidowanego teatru, „Gazeta Poranna 2 Grosze”, 1925, nr 138, s. 1.
Rejzen Z., Leksikon fun der jidiszer literatur, prese und filologje, vol. 1, Wilne, Wilner Farlag fun B. Kleckin, 1928.
Rozwora T., Ad rem… Ariel semicki pogromcą Kalibana aryjskiego, „Myśl Narodowa”, 1926, nr 14, s. 221–222.
Rubach L., „Motke złodziej”. Sztuka Szaloma Asza, „Hasło Łódzkie”, 1930, nr 153, s. 7.
RZ., „Mirla Efros”. Sztuka w czterech aktach Gordina. Adaptacja scenariusza A. Marka. Występ gościnny W. Siemaszkowej, „Ilustrowany Kurier Codzienny”, 1930, nr 53, s. 13.
S. J. G., Judaizacja teatru, „Gazeta Poranna 2 Grosze”, 1925, nr 179, s. 4.
S. J. G., „Dybuk” (Z Szkarłatnej Maski), „Gazeta Poranna 2 Grosze”, 1925, nr 149, s. 4.
Sakowska R., O teatrze w getcie warszawskim [W:] Kuligowska-Korzeniewska A, Leyko
M. (red.), Teatr żydowski w Polsce, Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1998, s. 409–413.
Shemruk Ch., Hebrew-Yiddish-Polish: A Trilingual Jewish Culture [W:] , Gutman I., Mendelsohn E., Reinharz Y., Shmeruk Ch. (red.), The Jews of Poland Between two World Wars, Hanover – London, University of New England Press, 1989, s. 285–311.
Sitarz M., Literatura jako medium pamięci. Świat powieści Szaloma Asza, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2010.
Steinlauf M. C., Polish-Jewish Theater: the Case of Mark Arnshteyn, a Study of the Interplay among Yiddish, Polish and Polish-Language Jewish Culture in the Modern Period, Waltham, Brandeis University, 1987.
Teatr Miejski. „Mira Efros”, „Hasło Łódzkie”, 1929, nr 178, s. 7.
Teitilbaum A., Mark Arenstein (cum 40 jor fun grindn durch im di erszte jidisze Literarisze Trupe in Warsze), „Jidisze Kultur”, 1947, vol. 9, s. 44.
Tonecki Z., Teatr żydowski w Polsce, „Wiadomości Literackie”, 1932, nr 33, s. 3.
Turkow Z., Teater zichrojnes fun a szturmiszer cajt, Buenos Aires, Central Farband fun pojlisze jidn in Argentine, 1956.
Udalska E., Dybuk na scenach polskich [W:] Kuligowska-Korzeniewska A, Leyko M. (red.), Teatr żydowski w Polsce, Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1998, s. 168–180.
Z. D., Co słychać w Łodzi?, „Postęp”, 1925, nr 130, s. 5–6.
Zastępca, „Motke złodziej” Szaloma Asza w adaptacji i reżyserji Andrzeja Marka, „Głos Poranny”, 1930, nr 148, s. 7.
Zastępca, Scena polsko-żydowska. ,,Mirla Efros”, sztuka w 4 aktach J. Gordma, adaptacja polska Andrzeja Marka, „Nasz Przegląd”, 1929, nr 203, s. 6.
Znowu sztuka żydowska, „Rozwój”, 1930, nr 20, s. 7.
Zylbercweig Z., Leksikon fun jidiszn teater, vol. 1, Nju Jork, Farlag „Eliszewa”, 1931.
Zylbercweig Z., Leksikon fun jidiszn teater, vol. 5, Meksike, Farlag „Eliszewa”, 1967.
