Lexis associated with the category „theft of the poultry” in the Polish criminal jargon at the turn of the 20th century
DOI:
https://doi.org/10.34864/heteroglossia.issn.2084-1302.nr10.art8Keywords:
theft of poultry, criminal jargon, lexical semantics, language history, etymologyAbstract
The author discussed the etymology of few words used in Polish criminal jargon, from the 19th century until the interwar period. These words belong to the category „theft of poultry”. In this text the author pesented the lexemes listed in the oldest Polish sociolectical dictionaries, e.g.: artyleria, huzar, ślepucha, mróz, pejsak, kurarz, piechociarz. Mainly presented words didn’t survive, today they aren’t appearing in non-standard dialect. This article filled the gap in the research on the origin some jargon words. The text is inviting to join a discussion; some observations of the author are provoking to debate.
References
a) źródła wraz ze skrótami zastosowanymi w tekście
Bm – [s.n.] Блатная музыка. Словарь жаргона преступников. Издание управления уголовного розыска республики, Москва, Издание Управления Уголовного розыска Республики, 1923.
GzEstr – ESTREICHER K., Gwara złoczyńców, Warszawa, Drukarnia Gazety Polskiej,1867.
JzUłasz – UŁASZYN H., Język złodziejski, Łódź, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, 1951.
KplJaw – JAWORSKIJ J., „Kumać po lembersku”. Przyczynek do słownika lwowskiej gwary złodziejskiej, „Lud”, 1901, nr , s. 276–281.
KeWört – DANKOWSZKY G., Kritisch-etymologisches Wörterbuch der magyarischen Sprache […], Preßburg, Belnay, 1935.
PsřzZíb – ZÍBRT Č., Puchmajerův slovník řeči zlodějské z roku 1821, „Český lid“, 1902, nr 11, s. 172–176.
SaKan – KANIA S., Słownik argotyzmów, Warszawa, Wiedza Powszechna, 1995.
SDor – DOROSZEWSKI W. (red.), Słownik języka polskiego. T. I–XI, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”/ Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958–1969.
SeBr – BRŰCKNER A., Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków, Krakowska Spółka Wydawnicza, 1927.
SgwŁoś – ŁOŚ J., Słowniczek gwary więziennej, „Język Polski”, 1913, R. I, s. 296–299.
SL – LINDE M.S.B., Słownik języka polskiego, Lwów, Drukarnia Zakładu Ossolińskich,1807–1814.
SmzKur – KURKA A., Słownik mowy złodziejskiej, Lwów, nakładem autora, 1896.
Splp – LUBAŚ W. (red.), Słownik polskich leksemów potocznych. T. 1–7, Kraków, Wydawnictwo Naukowe DWN/ Lexis, 2001–.
Spp – ANUSIEWICZ J., SKAWIŃSKI J., Słownik polszczyzny potocznej, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996.
Sppiw – GROCHOWSKI M., Słownik polskich przekleństw i wulgaryzmów, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001.
Sstp – URBAŃCZYK S. (red.), Słownik staropolski. T. 1–11, Kraków, Instytut Języka Polskiego PAN, 1953–2002.
StgpStęp – STĘPNIAK K., PODGÓRZEC Z., Słownik tajemnych gwar przestępczych. Londyn, Puls, 1993.
SW – KARŁOWICZ J., KRYŃSKI A.A., NIEDŹWIEDZKI W. (red.), Słownik języka polskiego. T. I–VIII, Warszawa, nakładem prenumeratorów, w drukarni E. Lubowskiego i S-ki/Kasa im. Mianowskiego, w drukarni „Gazety Handlowej”/Instytut Popierania Nauki, 1900–1927.
SwiajPop – ПОПОВ В.Ф., Словарь воровского и арестантского языка, Киев, Печатня С.П. Яковлева, 1912.
SWIL – ZDANOWICZ A., SZYSZKO M.B., FILIPOWICZ J. i in. (red.), Słownik języka polskiego, Wilno, Wydany staraniem i kosztem Maurycego Orgelbranda, 1961.
SXVI – MAYENOWA M.R., PEPŁOWSKI F. (red.), Słownik polszczyzny XVI wieku. Tom 1. Wrocław, Ossolineum, 1966.
SXVII/XVIII – SIEKIERSKA K. (red.), Słownik języka polskiego XVII i 1. połowy XVIII wieku, Kraków, Instytut Języka Polskiego PAN, 1996–.
SzwEstr – ESTREICHER K., Szwargot więzienny, Kraków, D.E. Friedlein, 1903.
SżpPot – ПОТАПОВ С.М., Словарь жаргона преступников (блатная музыка),Москва, НКВД, 1927.
TrJuda – JUDA K., Tajná řeč („hantýrka“) zlodějův a šibalů. S literárně-historickým úvodem Dra. Čeňka Zíbrta, „Český lid“, 1902, nr 11, s. 139–143.
Usjp – DUBISZ S. (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego. T. 1–4, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003.
ŻmpLW – LUDWIKOWSKI W., WALCZAK H., Żargon mowy przestępców. „Błatna muzyka”. Ogólny zbiór słów gwary złodziejskiej, Warszawa, s.n., 1922.
b) opracowania
AKARTEL G.M., Specjalizacje złodziejskie w świetle quasi-semantyzmów (na materiale polskiego i rosyjskiego żargonu przestępczego), „Acta Polono-Ruthenica”, 2011, t. XVI, s. 287–296.
APPEL K., Język i społeczeństwo. Lingwistyka i socjologia, Warszawa, Skład główny i księgarnia Gebethnera i Wolffa, 1908.
BENKÖ L. (red.), A magyar nyelv történeti-etimológiai szótára. Obseg 2, Budapest, Akadémiai Kiadó, 1970.
BENKÖ L. (red.), Etymologisches Wörterbuch des Ungarischen. Obseg 1, Budapest, Akadémiai Kiadó, 1993.
BORYŚ W., Nazwy pliszki siwej (Motacilla alba L.) w językach słowiańskich, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Językoznawcze”, 1965, nr 15, s. 57–85.
BORYŚ W., Z problemów etymologii słowiańskiej: zapożyczenie czy wyraz rodzimy, „Rocznik Slawistyczny”, 2017, t. LXVI, s. 8–10.
BRZEZINA M., Polszczyzna Żydów, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986.
CHODYŃSKI S., Bernardyni W: M. Nowodworski (red.), Encyklopedja Kościelna. Tom II, Warszawa, s.n., 1873, s. 209–213.
CYRAN W., Tendencje słowotwórcze w gwarach polskich, Łódź, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1977.
CZESAK A., Co i gdzie jeszcze powiedziały gwarą ptaki? W: M. Skarżyński, M. Szpiczakowska (red.), Rozmaitości językowe ofiarowane prof. dr. hab. Januszowi Strutyńskiemu z okazji jego jubileuszu, Kraków, Księgarnia Akademicka, 2002, s. 63–71.
GRABIAS S., Język w zachowaniach społecznych, Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1994.
HAMPL L., Świat awifauny w polskich i czeskich przekładach Pisma Świętego. 4: Bocian, ibis, pelikan, Bielsko-Biała, Wydawnictwo Naukowe Akademii Techniczno-Humanistycznej, 2018.
KNIEZSA I., A magyar nyelv szláv jövevényszavai Szl. I/1–2, Budapest, Akadémiai Kiadó, 1974.
KOLBERG O., Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Serya XVII. Lubelskie, Kraków, Wyd. z pomocą Akademii Umiejętności, 1884.
KOŁODZIEJEK E., „Rozkminianie” gwar tajemnych W: A. Dąbrowska (red.), Język a Kultura. Tom 21: Tabu w języku i kulturze, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2009, s. 225–232.
KRÓLIKOWSKA S., O współczesnym słownictwie przestępców, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego – Nauki Humanistyczno-Społeczne. Seria 1”, 1975, nr 110, s. 55–77.
KRZYŻANOWSKI J., Trzy centurie przysłów polskich, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1960.
KUCHARZYK R., Imiona a gwarowe nazwy ptaków, „Onomastica”, 2007, t. LII, s. 253–266.
KWOKA T., Dzieje słownictwa z zakresu stosunków społecznych w Serbii i Czarnogórze.Tom II: Państwo i administracja, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2013.
MAŁOCHA-KRUPA A., Żydowskie zapożyczenia leksykalne w socjolekcie przestępczym W: J. Anusiewicz, B. Siciński (red.), Język a Kultura. Tom 10: Język subkultur, Wrocław, Wiedza o Kulturze, 1994, s. 135–170.
MIGDAŁ W., MIGDAŁ Ł., Słownictwo gwarowe w hodowli zwierząt, „Wiadomości Zootechniczne”, 2008, t. XLVI, z. 3, s. 53–62.
MILEWSKI S., Gwara przestępcza i jej przenikanie do języka ogólnego, „Poradnik Językowy”, 1971, z. 2, s. 89–97.
MILEWSKI S., Szemrane towarzystwo niegdysiejszej Warszawy, Warszawa, Wydawnictwo Iskry, 2009.
MILEWSKI S., Niezwykli klienci Temidy, Warszawa, Wydawnictwo Iskry, 2011.
MOSIOŁEK-KŁOSIŃSKA K., Antropocentryzm leksyki „zwierzęcej” W: R. Grzegorczykowa, Z. Zaron (red.), Semantyczna struktura słowa i wypowiedzi, Warszawa, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1997, s. 71–77.
NOWAKOWSKA A., Obraz świata zwierząt we frazeologii polskiej i francuskiej, „Poradnik Językowy”, 1991, z. 9–10, s. 361–368.
ORYŃSKA A., Kategorie semantyczne leksyki języka potocznego i gwary więziennej W: J. Puzynina, J. Bartmiński (red.), Język a Kultura. Tom 2: Zagadnienia leksykalne i aksjologiczne, Wrocław, Wiedza o Kulturze, 1991, s. 80–106.
PACUŁA J., O kilku judaikach w polskim socjolekcie przestępczym, „Linguistica Copernicana”, 2019, nr 16, s. 363–379.
PACUŁA J., Słownictwo dotyczące kradzieży w polskim socjolekcie przestępczym – spojrzenie diachroniczne (na marginesie rozważań o stylizacji językowej w opowiadaniu Antoniego Langego „Fatum” z 1925 roku), 2020a (złożone do druku).
PACUŁA J., Metafory awifauniczne w polskim socjolekcie przestępczym (XIX w. –lata 20. XX w.), 2020b (złożone do druku).
STĘPNIAK K., Polska gwara złodziejska, „Јужнословенски филолог. Повремени спис за словенску филологију и лингвистику”, 1973, t. 30, nr 1–2, s. 203–209.
STRUTYŃSKI J., Sposoby naśladowania głosów ptaków w języku polskim, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Językoznawcze”, 1965, nr 15, s. 85–117.
STRUTYŃSKI J., Polskie nazwy ptaków krajowych. Wrocław-Warszawa-Kraków, Zakład Narodowy im. Ossolińskich/ Wydawnictwo PAN, 1972.
SULÁN B., Elementy węgierskie w czeskim żargonie złodziejskim, „Prace Filologiczne”, 1964, t. XVIII, nr 2, 279–297.
SZERSZUNOWICZ J., Funkcje pragmatyczne faunizmów w mowie potocznej W: K. Wojtczuk, A. Wierzbicka (red.), Funkcja emocjonalna jednostek językowych i tekstowych, Siedlce, Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, 2004, s. 243–248.
SZYMCZAK M., Gwara Domaniewka i wsi okolicznych w b. powiecie łęczyckim, Łódź, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1961.
UŁASZYN H., Język złodziejski, Łódź, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, 1951.
WOJCICKI K.W., Archiwum domowe do dziejów i literatury krajowej z rękopisów i dzieł najrzadszych, Warszawa, s.n., 1856.
WRONICZ J. (red.), Mały słownik gwar polskich, Kraków, Wydawnictwo Lexis, 2009.
ZARĘBA A., Węgierskie zapożyczenia w polszczyźnie, „Język Polski”, 1951, R. XXXI, s. 113–125.
ZGÓŁKOWA H., Grypsera w szkole. Przenikanie słownictwa środowisk przestępczych do żargonu uczniowskiego W: H. Zgółkowa (red.), Słowa służebne. Prace ofiarowane profesor Monice Gruchmanowej na 70-lecie Jej Urodzin, Poznań, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 1994, s. 41–47.
ŻARSKI W., Pies – ewolucja pojęcia i jego realizacji leksykalnych w polszczyźnie W: E. Skorupska-Raczyńska, J. Rutkowska, J. Żurawska Chaszczewska (red.), Gorzów Wielkopolski, Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej, 2012, s. 77–88.
