Tradycje powstania styczniowego i ich rola w wychowaniu patriotycznym młodego pokolenia (w świetle wspomnień z zaboru rosyjskiego) – w 150. rocznicę zrywu niepodległościowego z 1863 roku
DOI:
https://doi.org/10.34767/PP.2013.01.05Słowa kluczowe:
historia edukacji, powstanie styczniowe, rodzina polska doby zaborów, tradycje narodowe, wychowanie patriotyczne, wspomnienia, zabór rosyjskiAbstrakt
Rok 2013 jest rokiem 150. rocznicy wybuchu powstania styczniowego. Wspomnienia Polaków żyjących w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku często przesycone są fragmentami dotyczącymi tego wydarzenia – niemal w każdym z pamiętników tego okresu znajdujemy bardziej lub mniej obszerne informacje poświęcone zrywowi niepodległościowemu Polaków z 1863 roku. Przedstawione w poniższym tekście fragmenty wspomnień i pamiętników pozwalają prześledzić, w jaki sposób w rodzinach polskich kultywowano tradycje powstania styczniowego, w którym udział brali często członkowie rodzin, a także wskazać, jak patriotyczna atmosfera domów kształtowała osobowość młodego pokolenia, zwracając uwagę na sprawy narodowe i budząc wrogi stosunek do carskiej Rosji. Tradycja powstania styczniowego, jak wynika z dokonanych ustaleń, stanowiła istotny czynnik w wychowaniu patriotycznym młodego pokolenia. Rodziła szacunek dla członków rodzin – powstańców, uczyła historii narodu i rodziny, powodowała narastające często uczucia nienawiści do zaborcy. Przejawami kultywowania tejże tradycji były żywe wciąż w polskich rodzinach historie losów powstańców – uczestników walk, tajne obchody rocznic powstania, śpiewanie pieśni powstańczych, czytywanie zakazanej literatury, składanie wieńców na grobach powstańców.
Bibliografia
Adwentowicz K. (1960). Wspominki. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Ambroziewicz W. (2000). Moja przygoda pedagogiczna. O szkole polskiej nieco inaczej. Przygotował do druku T.W. Nowicki. Warszawa: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej.
Arct S. (1962). Okruchy wspomnień. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Baliński I. (1987). Wspomnienia o Warszawie. Przedmowę napisał R. Kołodziejczyk. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Czapska M. (2004), Europa w rodzinie. Czas odmieniony. Wstęp A. Zagajewski. Kraków: Wydawnictwo Znak.
Czarnowski C. (1973). Strzępy wspomnień. Szkice autobiograficzne. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.
Dorabialska A. (1972). Jeszcze jedno życie. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.
Dowbor-Muśnicki J. (1935). Moje wspomnienia. Warszawa: F. Wyszyński i S-ka.
Duninówna H. (1961). Odeszło – żyje. łódź: Wydawnictwo łódzkie.
Encyklopedia Polski (1996). Wstęp: T. Chrzanowski, aut. haseł: K. Baczkowski. Kraków: Wydawnictwo Ryszard Kluszczyński.
Gebethner J. (1977). Młodość wydawcy. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Górski K.M., Wayssenhoff J. (1985). Z młodych lat. Wspomnienia i listy. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Grabski S. (1989). Pamiętniki. Warszawa: „Czytelnik”.
Gruber H. (1968). Wspomnienia i uwagi. Londyn: Gryf Publications Ltd.
Hertz B. (1966). Na taśmie 70-lecia. Warszaw: Państwowy instytut Wydawniczy.
Iwanicka Z. (1999). Pamiętnik. W: W. Rodowicz, S. Rodowiczowa, Z. z Rodowiczów Iwanicka, Tryptyk rodzinny. Dzieje rodziny Rodowiczów. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Iwaszkiewicz J.(1994). Książka moich wspomnień. Warszawa: Czytelnik.
Jałowiecki M. (2000). Na skraju Imperium. Wybór i układ tekstu M. Jałowiecki. Warszawa: Czytelnik.
Janiszewski E. (1987). Wspomnienia odessity 1894-1916. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Jasienica P. (2009). Dwie drogi. O powstaniu styczniowym. Warszawa: Prószyński i S-ka.
Jaworski K.A. (1968). Wywoływanie cieni. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie.
Kacnelson d.B. (1974). Z dziejów polskiej pieśni powstańczej XIX wieku: folklor powstania styczniowego. Przeł. T. Zielichowski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Kaliska F. (1973). Julian Brun-Bronowicz – życie, działalność, twórczość. Warszawa: Książka i Wiedza.
Kieniewicz S. (2009). Powstanie Styczniowe. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Klemensiewiczowa J. (1961). Przebojem ku wiedzy. Wspomnienia jednej z pierwszych studentek krakowskich XIX wieku. Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Kon F. (1969). Narodziny wieku. Wspomnienia. Warszawa: Książka i Wiedza.
Kopeć J. (1981). Dziecko dawnej Warszawy. Ilustrował A. Uniechowski. Warszawa: Nasza Księgarnia.
Kopytowska J. (1965). Szalona dziewczyna. Opowieść o Marii Bohuszewiczównie. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych.
Kotłowski K. (1974). Rzecz o wychowaniu patriotycznym. Wrocław: Ossolineum.
Krzywoszewski S. (1947). Długie życie. Wspomnienia. T. i. Warszawa: Biblioteka Polska.
Kucharski W. (1923). Grottger, malarz powstania styczniowego. Lwów: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Kuryło A. (1913). Artur Grottger i rok 1863 w jego dziełach. Tarnów: Z. Jeleń.
Lednicki W. (1963). Pamiętniki. T. I. Londyn: B. Swiderski.
Leśkiewicz M. (1975). Kartki ze starego albumu. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Lewicka M. (1973). Dzieciństwo. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.
Libiszowska-Dobrska K. (1997). Moje złote lata 1913-1939. Warszawa: Twój Styl.
Łążyński M. (1961). Sto lat bez mała. Wspomnienia lekarza z lat 1869-1956. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
Mianowski S. (1995). Świat, który odszedł. Wspomnienia Wilnianina (1895-1945). Wyboru dokonali oraz przygotowali do druku M. z Mianowskich Parczewska, K.M. Mianowski. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm.
Michalska-Bracha L. (2003). Powstanie styczniowe w pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego w okresie zaborów. Kielce: Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej.
Michalski J. (1950). 55 lat wśród książek. Wspomnienia, wrażenia, rozważania. Z przedmową W. Borowego. Wrocław: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.
Mieszkowski J.T. (1971). Wspomnienia dziennikarza socjalisty. Warszawa: Książka i Wiedza.
Mitkiewicz K. (1970). Spojrzenia wstecz. Warszawa: Czytelnik.
Mortkowicz-Olczakowa H. (1962). Pod znakiem kłoska. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Obiezierska H. (1995). Jedno życie prywatne na tle życia narodu polskiego w XX wieku. Bydgoszcz: Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej.
Pachucka R. (1958). Pamiętniki z lat 1886-1914. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Paderewski i.J. (1982). Pamiętniki. Spisała M. Lawton. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Muzyczne.
Pierwszy marca 1887 roku. Wspomnienia Józefa Łukaszewicza (1981). Zebrał, przełożył, przedmową i przypisami opatrzył S. Bergman. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Pieśni powstańcze z r. 1863 (1869). Zebrane i ułożone przez Celinę z Orelca. Lipsk: Zakład Litograficzny C.C. Roder.
Piłsudska A. (1989). Wspomnienia. Warszawa: Instytut Prasy i Wydawnictw Novum.
Podhorska-Okołów S. (1958). Warszawa mojego dzieciństwa. Obrazki. Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik.
Polanowski E. (1989). Maria Dąbrowska. W krainie dzieciństwa i młodości. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Pollack K. (1961). Ze wspomnień starego dziennikarza. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Polska w pieśni z 1863 r. Antologia. W pięćdziesiątą rocznicę (1913). Zebrali i ułożyli S. Lam, A. Brzeg-Piskozub. Lwów: nakładem Towarzystwa im. Piotra Skargi.
Sukertowa-Biedrawina E. (1965). Dawno a niedawno. Wspomnienia. Olsztyn: Pojezierze.
Swianiewicz S. (1996), Dzieciństwo i młodość. Warszawa: Jan Jacek Swianiewicz.
Tatarkiewiczowie T. i W. (1979). Wspomnienia. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Targalski J. (1967). Pierwsi buntownicy. Warszawa: Książka i Wiedza.
Topolski J. (1981). Świadomość historyczna Polaków: problemy i metody badawcze. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie.
Wańkowicz M. (1987). Szczenięce lata. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Waydel-Dmochowska J. (1958). Dawna Warszawa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
W białym kresowym dworze (1960). W: Moi rodzice. Opracował M. Skwarnicki, posłowie J. Hennel. Kraków: Wydawnictwo Znak.
Wierzbicki A. (1957). Wspomnienia i dokumenty 1877-1920. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Wierzbicki A. (2001). Żywy Lewiatan. Wspomnienia. Wstęp i opracowanie P. Wierzbicki. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza.
Wiśniewski W. (1989). Ostatni z rodu. Rozmowy z Tomaszem Zanem. Warszawa – Paryż: Wydawnictwo Editions Spotkania.
Wiśniewski W. (1991). Pani na Berżenikach. Rozmowy z Heleną z Zanów Stankiewiczową. Londyn: Polska Fundacja Kulturalna.
Powstanie styczniowe 1863-1864: walka i uczestnicy, represje i wygnanie, historiografia i tradycja (2005). W. Caban, W. Śliwowska (red.). Kielce: Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej.
Ramotowska F. (1987). Koncepcje odzyskania niepodległości Polski w pierwszym półwieczu niewoli. W: Losy Polaków w XIX wieku. Studia ofiarowane profesorowi S. Kieniewiczowi w osiemdziesiątą rocznicę jego urodzin. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Sieroszewski W. (1959). Pamiętniki. Wspomnienia. Z rękopisu wydał A. Lam. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Solarzowa Z. (1985). Mój pamiętnik. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Sowiński A (1956). Lata szkolne. Opowieść o Stefanie Żeromskim. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Stachowicz I. (Czajka) (1958). Córka czarownicy na huśtawce. Warszawa: Czytelnik.
Studnicki W. (2000). Z przeżyć i walk. do druku przygotował, wstępem i przypisami opatrzył J. Gzella, t. I, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Włoszczowski S. (1974). Na przełomie dwóch epok. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Wojciechowski S. (1938). Moje wspomnienia. T. I. Lwów – Warszawa: Książnica – Atlas.
Wroczyński R. (1957). Z moją młodością przez Warszawę. Warszawa: Czytelnik.
Zaruski M. (1997). Urodzony w niewoli. W: Stępień h. Mariusz Zaruski. Opowieść biograficzna. Warszawa: Wydawnictwo Greg s.c.
Zaworska H. (1998). Szczerość aż do bólu. O dziennikach i listach. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Zienkowicz J. (2002). Z Kresów Wschodnich do Wielkopolski. Sto lat rodziny Zienkiewiczów ze szczególnym uwzględnieniem życiorysu autora. Poznań: Wydawnictwo Ars Nova.
Żółkiewska W. (1983). Maniusia. Warszawa: Nasza Księgarnia.
Żółtowska z Puttkamerów J. (1959). Inne czasy, inni ludzie. Londyn: nakładem Księgarni Polskiej.
