Od przyczyn do rozwiązań – państwa upadłe i ich wpływ na współczesne bezpieczeństwo międzynarodowe
DOI:
https://doi.org/10.34767/SIIP.2025.01.06Słowa kluczowe:
państwa upadłe, państwa dysfunkcyjne, bezpieczeństwo międzynarodowe, stabilność międzynarodowa, rozwiązania kryzysoweAbstrakt
Współczesny świat jest oparty na złożonych relacjach międzynarodowych, wśród których stabilność państw stanowi jeden z elementów zapewnienia globalnego bezpieczeństwa. Zagrożeniem dla zachowania bezpieczeństwa stały się państwa, które przeżywają głębokie kryzysy, uniemożliwiające im efektywne funkcjonowanie. Takie państwa, określane mianem państw upadłych, stanowią zagrożenie zarówno dla swoich obywateli, jak i porządku międzynarodowego. Termin ten odnosi się do krajów niezdolnych do realizacji podstawowych funkcji, takich jak ochrona granic, egzekwowanie prawa, świadczenie usług publicznych czy zapewnienie stabilności gospodarczej. Państwa upadłe cechuje niestabilność polityczna, korupcja, nierówności społeczne oraz kryzysy humanitarne. Przykłady Somalii, Syrii czy Jemenu ilustrują, jak wieloletnie konflikty, rozpad struktur państwowych oraz kryzysy humanitarne doprowadziły do destabilizacji. Upadek państwa nie jest procesem jednorazowym, lecz długotrwałym zjawiskiem wynikającym z połączenia wewnętrznych i zewnętrznych czynników. Konflikty zbrojne, kryzysy gospodarcze, korupcja czy ingerencje międzynarodowe to tylko niektóre z elementów tego procesu. W odróżnieniu od państw upadłych tzw. państwa dysfunkcyjne utrzymują minimalny poziom działania, jednak ich niestabilność wpływa destabilizująco na cały region. Artykuł analizuje problematykę państw upadłych i dysfunkcyjnych, przyglądając się przyczynom ich powstawania oraz konsekwencjom na arenie międzynarodowej. Omawia również działania podejmowane przez organizacje międzynarodowe, które dążą do zahamowania tego procesu. Wskazano na inicjatywy takie jak pomoc humanitarna, odbudowa instytucji państwowych czy wspieranie dialogu politycznego, które odgrywają kluczową rolę w przeciwdziałaniu globalnym skutkom destabilizacji państw.
Bibliografia
Alagierski, M. (2017). Relacje Turcji z Unią Europejską. Kwestia członkostwa Republiki Cypru we Wspólnocie. Zeszyty Naukowe Zbliżenia Cywilizacyjne, 13(2), 50–74.
Bieleń, S. (2006). Państwa upadłe. W: J. Symonides (red.), Organizacja Narodów Zjednoczonych – bilans i perspektywy (s. 622–644). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bieleń, S. (2009). Państwa w stanie kryzysu i upadku? W: M. Sułek & J. Symonides (red.), Państwo w teorii i praktyce stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Brudzińska, K. (2011). Demokratyzacja systemu politycznego Meksyku: wyzwania i sukcesy. W: P. Łaciński (red.), Latynoameryka u progu trzeciego stulecia niepodległości: przywództwo, idee i systemy polityczne (s. 73–94). Warszawa: Collegium Civitas Press.
Chomsky, N. (2006). Failed States: The Abuse of Power and the Assault on Democracy. New York: Metropolitan Books.
Dudkiewicz, H. (2013). Państwo dysfunkcyjne a państwo upadłe: prawnomiędzynarodowe argumenty na rzecz ujednolicenia stosowanej terminologii. W: R. Kłosowicz (red.), Państwa dysfunkcyjne i ich destabilizujący wpływ na stosunki międzynarodowe (s. 71–91). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Falfore, O.A. (2016). The African Union and peace and security in Central Africa. Journal of African Union Studies, 5(2/3), 51–66.
Gil, G. (2015). Upadanie państwa w stosunkach międzynarodowych po zimnej wojnie. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Helman, G.B. & Ratner, S.R. (1993). Saving Failed States. Foreign Policy, 89. https://foreignpolicy.com/2010/06/15/saving-failed-states (dostęp: 12.01.2025).
Jargiełło, A. (2018). Założenia strategii bezpieczeństwa Felipe Calderona i Enrique Peña Nieto w zakresie zwalczania przestępczości zorganizowanej w Meksyku. Ameryka Łacińska. Kwartalnik analityczno-informacyjny, 26(1), 51–70.
Jarząbek, J. (2024). Rywalizacja mocarstw regionalnych i globalnych w pogrążonej wojną domową Libii. Politeja, 89, 209–229.
Klin, T. (2014). Państwa upadłe. W: A. Florczak & A. Lisowska (red.), Organizacje międzynarodowe w działaniu (s. 105–122). Wrocław: Uniwersytet Wrocławski.
Kłosowicz, R. (2008). U.S. Marines jako narzędzie polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kłosowicz, R. (2013). Państwa dysfunkcyjne i ich destabilizujący wpływ na stosunki międzynarodowe. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kłosowicz, R. (2017). Konteksty dysfunkcyjności państw Afryki Subsaharyjskiej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kosman, M.M. (2021). Dekada kryzysu w Libii jako wyzwanie dla Unii Europejskiej (2011–2021). Rocznik Integracji Europejskiej, 15, 71–83.
Lizak, W. (2009). Państwo w Afryce. W: M. Sułek & J. Symonides (red.), Państwo w teorii i praktyce stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Madej, P.P. (2020). Separatyzm cypryjski – wielowymiarowość problemu. W: J. Marszałek-Kawa (red.), Współczesny regionalizm Bliskiego i Dalekiego Wschodu (s. 42–59). Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Marcinkowska, P. (2017). Peacekeeping in the Mediterranean as an Ongoing Challenge for International Organizations: the EU Case. Studia Europejskie, 21(1 (81)), 79–97.
Marcinkowski, C. (2011). Istota i ewolucja misji pokojowych ONZ. Przegląd Historyczno-Wojskowy, 12(63), 7–20.
Przybylska-Maszner, B. (2014). Operacje wojskowe Unii Europejskiej w Afryce – ambicje, możliwości, efekty. W: tejże (red.), Operacje wojskowe Unii Europejskiej w Afryce (s. 9–22). Poznań: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM.
Rotberg, R.I. (2004). When States Fail: Causes and Consequences. Princeton, NJ: Princeton University Press.
Raubo, J. (2007). Problemy obecności sił międzynarodowych w Somalii w latach 1992–1995. W: A. Potyrała (red.), Współczesne spory i konflikty międzynarodowe: Studia przypadków. Wydawnictwo Naukowe UAM.
Raubo, J. (2014). Operacja wojskowa EUTM SOMALIA. W: B. Przybylska-Maszner (red.), Operacje wojskowe Unii Europejskiej w Afryce (s. 167–186). Poznań: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM.
Stempień, M.S. (2019). Wojna domowa w Libii w latach 2014–2018. Myśl Ekonomiczna i Polityczna, 1, 294–314.
Szpak, A. (2014). (Nie)odpowiedzialność „państwa upadłego” w świetle Artykułów Komisji Prawa Międzynarodowego o odpowiedzialności państw. W: M. Balcerzak & J. Kapelańska-Pręgowska (red.), Odpowiedzialność międzynarodowa w związku z naruszeniem praw człowieka i międzynarodowego prawa humanitarnego (s. 189–207). Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika.
Velasco-Pufleau, M. (2023). Parliamentary diplomacy in practice: The role of the European Parliament delegations in the modernization of the Global Agreement between the European Union and Mexico. W: Over The Atlantic. Diplomacy and Paradiplomacy in EU and Latin America (s. 141–166).
Wardin, K. (2013). Zagrożenie bezpieczeństwa międzynarodowego: Państwa słabe i upadłe – casus pułapki tożsamości kulturowej. Przegląd Naukowo-Metodyczny. Edukacja dla Bezpieczeństwa, 4, 37–46.
