Children and youth health education and hygiene in the light of guides for parents (1850-1977)
DOI:
https://doi.org/10.34767/PP.2015.02.05Keywords:
history of education: children, youth, hygiene, guides, health education, health, 19th and 20th centuryAbstract
The aim of this paper is an attempt to reconstruct the recommendations made to parents, especially mothers, in the care of hygiene and health of children and youth. The basis of these findings is the reading of handbooks on health and hygiene, and education of the child and youth, published in Poland in the second half of the 19th and 20th century (1850-1970). It should be emphasized that the content of advice is very rich and diverse. These related issues concern proper hygiene of pregnancy, childbirth, the health of infants and toddlers. It was pointed out how to act in the field of child nutrition, clothing, care for the cleanliness of the body, how to decorate children’s room, recommended outdoor activities, sex education and sexual awareness.
References
Antoszka (pseudonim) (1913). Przy kądzieli. Pogadanki dla kobiet o ważnych sprawach. Warszawa: Księgarnia Polska.
Archangielski B., Sperański G. (1951a). Jak wychować zdrowe dziecko. Warszawa: Spółdzielnia Wydawniczo-Oświatowa „Czytelnik”.
Archangielski B., Sperański G. (1951b). Macierzyństwo. Łódź: PZWS.
Arct M. (1907). M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego. T. 2. Warszawa: Wyd. M. Arcta.
Auderska H. (red.) (1964). Słownik języka polskiego. T. 6. Warszawa: PWN.
Babik M. (2010). Polskie koncepcje wychowania seksualnego w latach 1900-1939. Kraków: Wyd. WAM.
Baranowski M. (1920). Pedagogika do użytku seminariów nauczycielskich i nauczycieli szkół ludowych. Wyd. 10. Warszawa: Nakładem Gebethnera i Wolffa.
Barnaś-Baran E. (2010). Magiczne dzieciństwo. Tradycja i obrzędowość w opiece nad dzieckiem w Galicji w II połowie XIX i na początku XX wieku. Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych, t. LXIII. Kraków.
Baytel F. (1910). Higiena i zdrowie. O własnościach leczniczych promieni słonecznych. Warszawa: Gebethner i Wolff.
Bączkiewicz J. (1906). Jak ochraniać życie i zdrowie niemowląt. Warszawa.
Beaupre J. (1967). Macierzyństwo. Warszawa: PZWL.
Beck L. (1958). O dojrzewaniu seksualnym. Warszawa: PZWL.
Beer W. (1962). Bezsenność i inne zaburzenia snu u dorosłych i u dzieci. Warszawa: PZWL.
Bergman L. (1909). Przeciw alkoholizmowi. Warszawa.
Bergman L. (1912). Alkoholizm a zwyrodnienie potomstwa. Warszawa.
Bernhardt R. (1923). Zarys chorób wenerycznych i skórnych wieku dziecięcego. Warszawa: nakładem autora.
Biehler M. (1905). Higiena dziecka. Warszawa: nakład Gebethnera i Wolffa.
Biehler M. (1919). Higiena dziecka. Wyd. 4 uzup. Warszawa: Gebethner i Wolff.
Biehler M. (1921). Podręcznik higieny. Warszawa: Gebethner i Wolff.
Bielicka I. (1966). Dziecko rośnie. Warszawa: PZWL.
Bielicka I. (1967). Kłopotliwe pytania. Warszawa: PZWL.
Bilz F.E. (1903). Nowe lecznictwo przyrodne: książka do nauczania i podręcznik leczenia przyrodnego i ochrony zdrowia. Lipsk: Księgarnia i Instytut Sztuk Pięknych Spółka Akcyjna.
Blaim A. (1962). Dziecko otyłe. Warszawa: PZWL.
Boczkowski K. (1969). Prawidłowy i nieprawidłowy rozwój płciowy. Warszawa: PZWL.
Bogdanowicz J. (1954). Jak chronić dziecko przed chorobami zakaźnymi. Warszawa: PZWL.
Bokiewicz L. (1870). Higiena popularna, czyli nauka zachowania zdrowia dla ludu wiejskiego. Poznań: Wyd. Franc. Bażyński.
Bołdyrew A. (2003a). Model miłości macierzyńskiej w społeczeństwie polskim w XIX i na początku XX w. w świetle poradników dla kobiet. W: M. Malinowski (red.), Niebem i sercem okryta. Studia historyczne dedykowane dr Jolancie Malinowskiej. Toruń: Wyd. A. Marszałek.
Bołdyrew A. (2003b). Przesądy i zabobony dotyczące zdrowia, higieny i wychowania dzieci w rodzinie polskiej w XIX i na początku XX wieku. Studia z Dziejów Kultury Medycznej, t. VI: Życie codzienne w XVIII-XX wieku i jego wpływ na stan zdrowia ludności, red. B. Płonka-Syroka. Wrocław: Wyd. Arboretum.
Bołdyrew A. (2004). „Higiena polska”, czyli o roli popularnych poradników medycznych w krzewieniu osiągnięć nauki w zakresie higieny i pielęgnacji zdrowia dzieci na ziemiach polskich w XIX i na początku XX wieku. Studia z dziejów Kultury Medycznej. T. 8: Przełom nowożytny w nauce europejskiej i jego kontekst społeczno-kulturowy, red. B. Płonka-Syroka. Wrocław: Wyd. Arboretum. s. 293-306.
Bołdyrew A. (2008). Matka i dziecko w rodzinie polskiej. Ewolucja modelu życia rodzinnego w latach 1795-1918. Warszawa: Wyd. Neriton.
Borudzka W. (red.), (bdw). Kalendarz dziecka i matki na lata 1929 i 1930. Warszawa: Towarzystwo Wydawnicze „Bluszcz”.
Bożkowa K., Witkowska S. (1964). Żywienie dzieci chorych. Warszawa: PZWL.
Brejnak W. (1997). Poradnie wychowawczo-zawodowe (psychologiczno-pedagogiczne). W: W. Pomykało (red.), Encyklopedia pedagogiczna. Warszawa: Wyd. Fundacja Innowacja.
Breyer S. (1913). Lekarz domowy. Grudziądz: drukiem i nakładem Wiktora Kulerskiego („Gazeta Grudziądzka”).
Bromowiczowa T., Wolfowa W. (1956). O nauczaniu i wychowaniu dzieci przewlekle chorych. Warszawa: PZWS.
Brzeziński M. (1902). Jak wychować dzieci na zdrowych i silnych ludzi? Warszawa.
Brzeziński Z., Leowski J., Serejski J. (1959). O dojrzewaniu. Sprawy nie tylko drażliwe. Warszawa: „Iskry”.
Chałasińska E. (1969). Problemy rodziny i sprawa kobieca w publicystyce dziewiętnastowiecznej, Problemy Rodziny, 4(48), s. 1-5.
Chmielowski P. (1874). Co wychowanie z dziecka zrobić może i powinno. Wskazówki postępowania z dziećmi na doświadczeniu i nauce oparte. Warszawa.
Choroby nagminne, Jak leczyć i zapobiegać? Wykład popularny. Przejrzał Dr med. A. Kube (bdw). Warszawa: nakład Poliglot, sp. z o.o.
Chylińska H. (1981). Ideał wychowawczy w okresie rewolucji społecznej w Polsce (1944-1948). Warszawa: Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego.
Cieślak B. (1965). Kilka słów o twoim dziecku. Warszawa: PZWL.
Combe A. (1904). Nerwowość u dzieci. Cztery odczyty, przeł. Dr H. Nusbaum. Warszawa: nakładem Gebethnera i Wolffa.
Comby J. (1925). Dwieście sześćdziesiąt porad lekarskich w chorobach dziecięcych. Warszawa: „Wiedza”.
Czar J. (1935). Dzieje kobiety. Katowice: Wyd. Św. Stanisława.
Czarnecki J. (1910). Medycyna pastoralna. Podręcznik dla ludu katolickiego. Gniezno: nakładem autora.
Czerniawska O. (1973). Poradnictwo kulturalno-wychowawcze. Problemy i formy działania. Warszawa: Instytut Wydawniczy CRZZ.
Czerniawska O. (1977). Poradnictwo jako wzmacnianie środowiska wychowawczego. Warszawa: Instytut Wydawniczy CRZZ.
Danielewicz E. (1897). Alkohol jego zgubny wpływ na zdrowie i życie ludzkie. Kraków.
Dąbrowski E. (1954). Higiena kobiety. W: Lekarze radzą matkom, praca zbiorowa. Warszawa: PZWL.
Dąbrowski K. (1960). Nasze dzieci dorastają. Problemy wieku dojrzewania. Warszawa: „Wiedza Powszechna”.
Demel M. (1968). O wychowaniu zdrowotnym. Warszawa: PZWS.
Demel M. (1980). Pedagogika zdrowia. Warszawa: WSiP.
Denning A. (1907). Higiena przemiany materii. Przełożył K. Panek, z 1 tablicą kolorową i 5 rycinami w tekście. Lwów: nakładem Księgarni Polskiej B. Połonieckiego.
Domowa pomoc, czyli książka dla dobra chorej ludzkości (bdw). Hanower: Nakład L. Schmidt.
Dr Gold (1887). Co zdrowo? Co niezdrowo? Powszechny katechizm zdrowia. Warszawa: Wyd. M. Orgelbrand.
Dr J.H. (1896). Higiena palenia. Tytoń ze względu na jego botaniczne, chemiczne i lekarskie własności i działanie. Kraków: Spółka Wydawnicza Polska.
Drobniewska M. (1914). Co rodzice własnym dzieciom dać powinni. Warszawa: skł. główny w Księgarni W. Jakowickiego.
Działyńska Potocka A. (1912). Poradnik dla kobiet w wychowaniu maleńkich dzieci i pielęgnowaniu ich w chorobach. Lwów.
Ernst E. (1907). Obowiązek rodzicielski. Przyczynek do kwestii wychowania młodzieży w czystości obyczajów. Z trzeciego wydania z niemieckiego za zezwoleniem autorki tłumaczyła S.K. Poznań: Nakładem i czcionkami Drukarni i Księgarni św. Wojciecha.
Fischer-Dueckelmann A. (1908). Kobieta lekarką domową: podręcznik lekarski do pielęgnowania zdrowia i lecznictwa w rodzinie, ze szczególnym uwzględnieniem chorób kobiecych i dziecięcych, położnictwa i pielęgnowania dzieci, na pol. przeł. za zezw. aut. T. Jaroszewska z współudz. A. Czarnowskiego. Mikołów – Warszawa.
Fischer I., Fisk E. (1915). Skarbiec zdrowia i życia. Zasady higieny oparte na nowoczesnej wiedzy. Lwów: Wyd. Książek Pożytecznych.
Fleming D. (2008). Warszawianka w kąpieli. Problemy higieny w warszawskiej prasie kobiecej z lat 1860-1918. Warszawa: Wyd. Neriton.
Foltynowicz-Mańkowa J. (1956). Będę matką. W: Lekarze radzą matkom. Praca zbiorowa. Warszawa: PZWS.
Foltynowicz-Mańkowa J. (1965). Będę matką. Warszawa: PZWL.
Forel A. (1906). Zagadnienia seksualne w świetle nauk przyrodniczych, psychologii, higieny i socjologii. Przeł. Z. Zaturski. T. I. Lwów: Księg. Polska B. Połoniecki
Gapińska K. (1966). Jak postępować z dzieckiem skazowym. Warszawa: PZWL.
Gołąb J., Szinagel E. (1949). Pielęgnowanie niemowląt. Poradnik dla matek i pielęgniarek. Kraków: Wiedza Powszechna.
Gołębiowski Ł. (1830). Gry i zabawy niektórych stanów w kraju i w niektórych jego prowincjach. Warszawa: nakład autora.
Góralówna M., Domańska A. (1966). Dziecko niesłyszące w rodzinie. Warszawa: PZWL.
Górecka H. (1956). Hartujemy dzieci. Warszawa: PZWL.
Grabowiecka L. (1949). Kobieta przyszła matka. Łódź: Wyd. „Kolumna”.
Groer F. (1954). Czy dzieci łatwo się przeziębiają. Warszawa: PZWL.
Gross A. (1909). Rady i wskazówki, jak ustrzec się od chorób płucnych. Szkic popularny. Warszawa: nakładem „Ziarna”.
Gry i zabawy na wolnym powietrzu. Opracował Stary Maciej (1898). Mikołów: Karol Miarka.
Grzybowski R. (2004). Przełomy polityczne jako momenty zwrotne w polityce oświatowej PRL. W: R. Grzybowski (red.), Oświata, wychowanie i kultura fizyczna w rzeczywistości społeczno-politycznej Polski Ludowej (1945-1989). Toruń: Wyd. Adam Marszałek.
Handelsmann B. (1920). Zasady pielęgnowania chorych. Krótki zarys anatomii, fizjologii i higieny. Pielęgnowanie chorych. Warszawa: nakł. księgarni Ludwika Fiszera.
Harasowski A. (1900). Lekarz domowy. Racjonalny poradnik lekarski dla zdrowych i chorych. Lwów: nakładem Stanisława Kohlera.
Hilttenbrenner A. (1876). Wykład chorób dzieci. Warszawa: Drukarnia Gazety Lekarskiej.
Hojnacki W. (1928). Higiena kobiety i kosmetyka. Lwów – Warszawa: nakładem Księgarni Polskiej B. Połonieckiego.
Hrärne U. (1946). Nasze dzieci. Lund: wydane staraniem Komitetu Współpracy dla Odbudowy Demokratycznej.
Hubner M. (1907). Środki spożywcze i nauka żywienia. Przeł. Dr K. Panek. Lwów: Wyd. Księgarni Polskiej B. Połonieckiego.
Iszora E. (1935). Odżywianie niemowląt. Wyd. II. Wilno: Druk Józefa Zawadzkiego.
Jaczewski A. (1968). Higiena szkolna. Warszawa: PZWS.
Jaeger H., Jaeger A. (1907). Higiena ubrania. Przełożyła K. Hojnacka, z 91 rycinami i 15 tablicami. Lwów: Księgarnia Polska B. Połonieckiego.
Jaerschky P. (1907). Gimnastyka, światło i powietrze jako czynniki pielęgnujące zdrowie. Warszawa: nakł. Księgarni Polskiej B. Połonieckiego.
Jaguś I. (2002). Lecznictwo ludowe w Królestwie Polskim, na przełomie XIX i XX wieku. Kielce: Kieleckie Towarzystwo Naukowe.
Jak kobieta ma postępować w stanie zwykłym i odmiennym, aby się od cierpień uchronić? (1906). Warszawa: Druk J. Sikorskiego.
Jak sobie radzić z dzieckiem od 4-7 lat (1946). Warszawa: PIHP.
Jakubiak K. (1993). Popularyzacja wychowania rodzinnego dziecka w polskiej literaturze pedagogicznej i czasopiśmiennictwie XIX wieku. W: J. Jundziłł (red.), Rodzina w Starożytnym Rzymie. Bydgoszcz: Wyd. Uczelniane WSP.
Jakubiak K. (1996). Rodzina i współpraca domu ze szkołą w świetle publicystyki pedagogicznej na przykładzie pisma „Rodzina i Szkoła” 1896-1913. W: C. Majorek. A. Meissner (red.), Galicja i jej dziedzictwo. T. 8. Myśl edukacyjna Galicji. Ciągłość i zmiana. Rzeszów.
Jakubiak K. (2000). Edukacja rodziców w polskiej refleksji i praktyce pedagogicznej XIX i XX wieku – do 1939 roku. W: K. Jakubiak, A. Winiarz (red.), Wychowanie w rodzinie polskiej od schyłku XVIII do połowy XX wieku. Bydgoszcz: Wyd. Uczelniane WSP.
Jakubiak K. (2003). Źródła do dziejów wychowania w rodzinie polskiej z XIX i początków XX wieku. W: W. Szulakiewicz (red.), Źródła w badaniach naukowych historii edukacji. Toruń: Wyd. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Jakubiak K. (2004). Problematyka wychowania rodzinnego i relacji rodziny ze szkołą w polskim piśmiennictwie pedagogicznym w latach 1945-1956. W: R. Grzybowski (red.), Oświata, wychowanie i kultura fizyczna w rzeczywistości społeczno-politycznej Polski Ludowej (1945-1989). Toruń: Wyd. Adam Marszałek.
Jaroszyński T. (1921). Higiena wychowawcza. Warszawa: Wyd. M. Arcta.
Jonscher K. (1938). Higiena i żywienie niemowląt. Poznań: nakładem własnym autora.
Józefczyk A. (1880). Listy Pedagogiczne brata do siostry. Lwów: Towarzystwo Pedagogiczne.
Kacprzak M. (1968). Zanim dziecko się urodzi. W: B. Milewicz (red.), Rodzice – dzieci – wychowanie. Poradnik dla rodziców. Warszawa: „Nasza Księgarnia”.
Kacz E. (1895). Gry i zabawy młodzieży oraz znaczenie ich w wychowaniu. Lwów: nakł. Towarzystwa Pedagogicznego.
Kaczkowski A. (1874). Poradnik dla matek o pielęgnowaniu i wychowaniu dzieci oraz o leczeniu ich chorób od urodzenia do siódmego roku. Lwów: nakładem autora.
Kalinowski K. (1912). Jak się zabawić – gry towarzyskie. Warszawa: M. Arct: „Nasz Świat”.
Karaffa-Korbutt K. (1934). Higiena: kurs dla studentów, lekarzy, inżynierów i urzędników zdrowia publicznego. Wilno: Wyd. Drukarni i Księgarni Józefa Zawadzkiego.
Kargulowa A. (1980). Poradnictwo wychowawcze w świetle teorii i praktyki. Wrocław: Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego.
Kargulowa A. (1996). Przeciw bezradności: nurty, opcje, kontrowersje w poradnictwie i poradoznawstwie. Wrocław: Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego.
Kargulowa A. (2004). O teorii i praktyce poradnictwa. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN.
Klimova-Fugnerova M. (1956). Nasze dziecko. Warszawa: PZWL.
Kneipp S. (1891). Tak żyć potrzeba. Wskazówki i rady dla zdrowych i chorych. Przeł. J.A. Łukaszkiewicz. Kempten.
Kolberg L. (1901). Zdrowie dziecka. Przewodnik dla rodziców. Warszawa.
Kopczyńska-Sikorska J. (1965). Higiena dziecka w wieku szkolnym. Warszawa: PZWL.
Korczak C., Leowski J. (1983). Problemy higieny i ochrony zdrowia. Warszawa: WSiP.
Korewa A. (1946). Kształcenie charakteru. Wrocław: Nakładem Księgarni „Postęp”.
Korybut-Daszkiewicz B. (1907). Pielęgnowanie chorego dziecka. Warszawa: nakładem i drukiem M. Arcta.
Kosmowski W. (1873). Rys higieny dzieci w pierwszych latach ich życia. Warszawa: Gebethner i Wolff.
Kossakowska S. (1957). Gdy dziecko boli brzuszek. Warszawa: PZWL.
Kossakowski J. (1959). Wady i ułomności wrodzone u dzieci. Warszawa: PZWL.
Koszutski J. (1888). Jak żywić niemowlęta i dzieci oraz krytyczny pogląd na sztuczne pożywki dla tychże. Poznań.
Kotłowski K. (1966). Problemy wychowania w rodzinie. Warszawa: PZWS.
Kowerska Z. (1894). O wychowaniu macierzyńskim. Wyd. II. Warszawa: nakł. Michała Glücksberga.
Króliński K. (1922). Pedagogika i dydaktyka wraz z ogólnymi zasadami logiki. Lwów: Wyd. „Wszechświat”.
Krzeska I. (1969). Pierwsze dni macierzyństwa. Warszawa: PZWL.
Krzyżanowski E. (1901). Leki domowe zastosowane w chorobach ludzkich. Drugie przejrzane i uzupełnione wydanie, Warszawa: Gebethner i Wolff.
Kühner A. (1922). Tajemnica życia powstającego z punktu widzenia lekarskiego i społecznego. Objaśnienie życia płciowego i małżeńskiego, uzupełniła J. Springer. Poznań: Towarzystwo Wydawnicze „Epoka”.
Kukla D. (2011). Wielowymiarowość poradnictwa w życiu człowieka. Warszawa: Wyd. Difin.
Lewenfisz-Wojnarowska T. (1958). O dziecku chorym na serce. Warszawa: PZWL.
Lewi-Goriniewska J., Bykowa A. (1951). Hartowanie dziecka. Warszawa: „Nasza Księgarnia”.
Lotzky H. (1914). Poznaj duszę dziecka twego. Przeł. P.Fr. Warszawa: Wyd. M. Arcta.
Lubelski W. (1862). Małżeństwo pod względem fizjologii i higieny z dołączeniem uwag dietetycznych nad wychowaniem niemowląt. Warszawa: Skład Główny w Księgarni Warszawskiej W. Wodzyńskiego.
Lust F. (1932). Diagnostyka i terapia chorób dzieci. Warszawa: Wyd. Naukowe „Wiedza”.
Lux Flanagan G. (1967). 9 pierwszych miesięcy życia. Warszawa: PZWL.
Madeyski E. (1869). Dyjetetyka dzieci oparta na wskazówkach przyrody. Przewodnik w zdrowem pielęgnowaniu dzieci od przyjścia na świat aż do dojrzenia skreślony przez przyjaciela dzieci (lekarza – prof. E. Madeyskiego). Lwów: nakładem Karola Wilda.
Majda A. (1964). Wychowanie seksualne dzieci i młodzieży: poradnik dla nauczycieli, wychowawców i rodziców. Warszawa: PZWL.
Malcz W. (1834). Rady dla matek obejmujące przepisy pielęgnowania dzieci w pierwszych latach życia. Warszawa: drukarnia A. Gałęzowskiego i Spółki.
Małe dziecko (1969). Praca zbiorowa. Warszawa: PZWL.
Małek A. (2012a). Jak nie postępować z dziećmi, czyli błędy w opiece i wychowaniu ukazane w literaturze poradnikowej dla rodziców z okresu Drugiej Rzeczypospolitej. Biuletyn Historii Wychowania, 28, s. 103-119.
Małek A. (2012b). Tradycyjne i nowatorskie myślenie o dziecku w poradnikach wychowawczych z Drugiej Rzeczypospolitej. W: M. Nawrot-Borowska, A. Ossowska-Zwierzchowska (red.), Dziecko w Polsce w XX wieku. Przegląd Pedagogiczny, 1, s. 213-223.
Małek A. (2013a). Edukacja zdrowotna w poradnikach dla rodziców z okresu II Rzeczypospolitej i Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (do roku 1969). Analiza porównawcza. W: S. Sztobryn, K. Kamiński (red.), Rzeczywistość edukacyjna. Tropy i wątki interpretacyjne. Łódź: Wyd. Naukowe WSP w Łodzi.
Małek A. (2013b). Wychowawcze kształtowanie płci w poradnikach dla rodziców z okresu Drugiej Rzeczypospolitej. W: Metamorfozy społeczne. Procesy socjalizacji w Drugiej Rzeczypospolitej 1914-1939. Warszawa: Wyd. Instytut Historii PAN.
Mason Ch.M. (1908). Wychowanie domowe. Wychowanie dzieci do lat dziewięciu, tłumaczenie z angielskiego. Warszawa: Skład Gł. Księgarni E. Wende i sp.
Matecki T.T. (1848). Poradnik dla młodych matek, czyli fizyczne wychowanie dzieci w pierwszych siedmiu latach. Poznań: nakł. N. Kamieńskiego i Spółki.
Matka i dziecko, Wychowanie fizyczne i moralne dzieci do lat 7 (w okresie przedszkolnym) z J. v Wedella przełożyła St.S. (1902). Warszawa: Gebethner i Wolf.
Merżan I. (bdw). Dla młodych matek. Warszawa: „Czytelnik”.
Meyer F. (1899). Pielęgnuj swoje dziecko! Pielęgnowanie dziecka w początkach jego życia. Rady i wskazówki. Łódź.
Miarka K. (1898). Gry i zabawy w kółku rodzinnym. Mikołów: Karol Miarka.
Michałowski H. (oprac.) (1902). Wychowanie dziecka według B.H. Gausserona. Warszawa: Nakładem „Ziarna”.
Mieroszewska L. (1856). Rady praktyczne o początkowym wychowaniu dzieci. Warszawa: Wyd. w drukarni Alexandra Gins.
Mikulska A. (1962). Od pieluszek do mundurka. Katowice: Wyd. „Śląsk”.
Milewicz B. (red) (1968). Rodzice – dzieci – wychowanie. Poradnik dla rodziców. Warszawa: „Nasza Księgarnia”.
Minkiewicz K. (1929). Propaganda higieny w szkole. Wychowanie Fizyczne, 12, s. 349-355.
Mogilnicki T. (bdw). Pielęgnowanie i karmienie niemowląt. Kraków: nakładem własnym autora.
Mogilnicki T. (1954). Pielęgnowanie i karmienie niemowląt. Wyd. 10. Warszawa: PZWL.
Moszczeńska I. (1907). Zasady wychowania. Warszawa: Księgarnia Naukowa.
Muller J. P. (1910). Najnowszy lekarz domowy, czyli książka o zdrowym i chorym człowieku. Najbogatszy zbiór najdoskonalszych starych i nowych środków domowych i rodzajów przyrodoleczniczych na wszystkie choroby. Warszawa: nakł. Księgarni Popularnej.
Nawrot-Borowska M. (2010). Higiena kobiety na terenie ziem polskich w II połowie XIX i na początku XX wieku w świetle zapatrywań teoretycznych. Nowiny Lekarskie, 2, 126-136.
Nawrot-Borowska M. (2011a). Higiena procesu nauczania i wychowania. W: Nauczanie domowe na ziemiach polskich w II połowie XIX i na początku XX wieku – zapatrywania teoretyczne i praktyka. Bydgoszcz: Wyd. Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, s. 238-254.
Nawrot-Borowska M. (2011b). Zabawy dzieci polskich w 2 połowie XIX w. i na pocz. XX w. w świetle zapatrywań teoretycznych. W: B. Stawska-Jundziłł (red.), Prace Katedry Historii Edukacji i Wychowania w Rodzinie. T. II. Kultura, edukacja, rodzina, Gender studies. Antyk – Polska. Bydgoszcz: Wyd. Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, s. 195-220.
Nawrot-Borowska M. (2012). Higiena małego dziecka w świetle poradników z początku XX wieku. W: M. Nawrot-Borowska, A. Ossowska-Zwierzchowska (red.), Dziecko w Polsce w XX wieku. Przegląd Pedagogiczny, 1, 169-197.
Nawrot-Borowska M. (2013). Sprawy tajemne i nieczyste. Rola rodziny w wychowaniu seksualnym dzieci w II połowie XIX i na początku XX wieku świetle poradników. Zarys problematyki. Wychowanie w Rodzinie, 1, t. 7, s. 127-162.
Niedzielski K. (1905). Uwagi i rady lekarza przydatne w życiu codziennym. Warszawa: M. Arct.
Niemowlę. Opieka jego w zdrowiu tuzież sposób zawinia w chorobie. Poradnik dla każdej matki. (1899). Wiedeń.
Ogrodowska B. (2008). Polskie tradycje i obyczaje rodzinne. Warszawa: Sport i Turystyka – Muza.
Orth J. (1907). Cel i zadanie pielęgnowania zdrowia. Lwów: B. Połoniecki.
Osiecka J. (1956). Moje dziecko pójdzie do szkoły. Warszawa: PZWS.
Paluch E. (1952). Racjonalne odżywianie. Warszawa: PZWL.
Paradystal T. (1961). Płaskie stopy u dzieci. Warszawa: PZWL.
Piasecki E. (1899). O wpływie ćwiczeń cielesnych na rozwój fizyczny młodzieży. W: Z psychologii i fizjologii wychowania. Lwów.
Plater-Zyberkówna C. (1918). Na progu małżeństwa. Warszawa: Gebethner i Wolff.
Polak J. (1882). Higiena mężatek i matek. Ciąża, poród, połóg, pielęgnowanie noworodków.Warszawa: Księgarnia L. Polaka.
Popiel W. (1921). Poradnik dla młodych mężatek i matek. Wyd. II. Warszawa.
Popielarska A. (1962). Czy dobrze i zdrowo wychowujesz swoje dziecko. Warszawa: PZWL
Popielarska A. (1967). Wojtuś nie ma apetytu. Warszawa: PZWL.
Popielski B. (1963). O uświadamianiu dzieci i młodzieży. Warszawa: PZWL.
Popowski S. (bdw). Co każda matka o gruźlicy powinna wiedzieć. (bmw).
Przyjaciel zdrowia (1914). Jak pielęgnować dzieci zdrowe i jak leczyć chore podług Ks. S. Kneippa. Warszawa: M. Arct.
Puławski A. (1909). Co to są suchoty i jak się od nich uchronić? Warszawa: skł. gł. w „Księgarni Polskiej”.
Pumpiański R. (1956). Higiena w życiu kobiety. Warszawa: PZWL.
Pytel A. (1968). Pomoc w nagłych wypadkach u dzieci. Warszawa: PZWL.
Pytel L. (1968). Co należy wiedzieć o ciąży, porodzie i połogu. Warszawa: PZWL.
Queyrat F. (1905). Gry i zabawy dziecięce: studium nad wyobraźnią twórczą u dzieci. Przeł. z fr. M. Rodysowa. Warszawa: Gebethner i Wolff.
Rambosson J. (1873). Wychowanie macierzyńskie według wskazówek z natury. Warszawa: nakł. Redakcji Opiekuna Domowego.
Riedel H. (1907). Woda jako czynnik pielęgnujący zdrowie. Przeł. W. Schroeiber. Lwów.
Rogowska D. (1999). Rozwój poradnictwa psychologiczno-pedagogicznego w okresie II Rzeczypospolitej. W: K. Ostrowska (red.), Psychologia praktyczna w systemie oświaty. Warszawa: CMPPP MEN.
Rogulski S. (1925). Higiena niemowląt. Lwów-Warszawa.
Rokicki A. (1892). Gimnastyka szwedzka. W: Kalendarz zdrowia na rok 1892. Lwów.
Rosenblum B. (1844). Kobieta, miłość i małżeństwo pod względem moralnym, fizycznym dietetyczno-lekarskim. Warszawa.
Sadowska T. (1966). Co należy wiedzieć o chorobach nerwowych i psychicznych u dzieci. Warszawa: PZWL.
Schaeffer O. (1907). Okres macierzyństwa. Przeł. W. Hojnacki. W: Księga zdrowia, czyli nauka pielęgnowania zdrowia. Dzieło ilustrowane w 4 tomach z 432 rycinami w tekście i 114 tablicami jedno, dwu i trójbarwnymi, przekład polski pod redakcją Dra W. Hojnackiego. T. 4. Lwów: Nakł. Księgarni Polskiej B. Połonieckiego.
Seemann J.A. (1843). Dziecko w stanie zdrowym i chorobliwym dla użytku rodziców i wszystkich, którzy się wychowaniem dzieci zajmują. Warszawa.
Siennicki F. (1949). Odżywianie i pielęgnowanie niemowląt. Warszawa: Wyd. Księgarnia B-cia Bogdańscy i S-ka.
Sierakowska K. (2003). Rodzice, dzieci, dziadkowie… Wielkomiejska rodzina inteligencka w Polsce 1918-1939. Warszawa: Wyd. DiG.
Sierociński T. (1846). Pedagogika czyli nauka wychowania. Warszawa: w drukarni Stanisława Strąbskiego.
Sikorska-Kulesza J. (2004). „Skąd się wziął twój braciszek?” Początki dyskusji o wychowaniu seksualnym dzieci i młodzieży na ziemiach polskich. W: Żarnowska A., Szwarc A. (red.), Kobieta i małżeństwo. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Wiek XIX i XX. T. VIII. Warszawa: Wyd. „DiG”.
Simon A. (1860). Medycyna ludowa, czyli treściwy pogląd na środki ochronne, poznawanie i leczenie chorób. Poradnik lekarski dla wszystkich stanów według najnowszych źródeł. Warszawa: nakł. Michała Glücksberga.
Skałbania B. (2009). Poradnictwo pedagogiczne. Przegląd wybranych zagadnień. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Słomczyńska H. (1960). Chcę mieć zdrowe dziecko. Warszawa: PZWL.
Słomczyńska H. (1968). Moje dziecko i ja. Warszawa: PZWL.
Sobczak J. (1988). Warunki i przejawy rozwoju teorii wychowania rodzinnego i edukacji rodziców od czasów Odrodzenia. W: A. Tchorzewski (red.), Rodzina. Przeszłość – Teraźniejszość – Przyszłość. Bydgoszcz: Wyd. WSP.
Sołowij A. (bdw). Nauka położnictwa dla położnych w krótkim zarysie. Lwów: Wyd. H. Altenberg.
Sonderegger L. (1902). Podstawy ochrony zdrowia. W przekładzie i z przedmową dr-a E. Biernackiego. Warszawa: Drukarnia A.T. Jezierskiego.
Spalona H. (1964). Niezbędne wiadomości o żywieniu dzieci. W: Jak wychowywać dziecko wiejskie, praca zbiorowa. Warszawa: PZWS.
Spock B., Lerrigo M.O. (1969). Wychowanie upośledzonego dziecka w warunkach domowych. Warszawa: PZWL.
Springer J. (1900). Lekarka domowa. Złota księga kobieca ku oświecaniu i pouczaniu zdrowych i chorych o najważniejszych kwestiach nauki zdrowia i lecznictwa. Wieleń: Księgarnia Wyd. Polska.
Stall S. (bdw). O czym młody małżonek wiedzieć powinien. Łódź: Towarzystwo Wydawnicze „Kompas”.
Stawiak-Ososińska M. (2009). Ponętna, uległa, akuratna… Ideał i wizerunek kobiety polskiej pierwszej połowy XIX wieku (w świetle ówczesnych poradników). Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Stella-Sawicki J. (1903). Rady dla młodych mężatek. Warszawa: nakład Gebethnera i Wolffa.
Sternadel Z. (1968). Czy jestem w ciąży? Warszawa: PZWL.
Studencki M. (1850). O wychowaniu dzieci pod względem lekarskim. Warszawa.
Sygit M. (1991). Wychowanie zdrowotne: zapobieganie, ochrona. Szczecin: Wyd. Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.
Szelożyńska K., Jankowicz E., Pieńkowa K. (1965). O postępowaniu z dzieckiem kalekim. Warszawa: PZWL.
Szenajch W. (1918). Rady dla matek. Warszawa: nakładem własnym autora.
Szenajch W. (1956). O karmieniu i pielęgnowaniu niemowląt.W: Lekarze radzą matkom. Praca zbiorowa. Warszawa: PZWL.
Szenajch W. (1966). O karmieniu i pielęgnowaniu niemowląt. wyd. XVII. Warszawa: PZWS.
Szteinbokówna E. (1930). Współpraca domu ze szkołą. Lwów: Książnica – Atlas.
Szuman W. (1961). Wychowanie niewidomego dziecka. Warszawa: PZWS.
Szycówna A. (1917). Ogólne zasady nauczania z zastosowaniem do potrzeb szkoły elementarnej. Warszawa.
Szymańska Z. (1954). Czy dzieci są nerwowe. Warszawa: PZWL.
Szymczak K. (2011). Działalność Oficyny Wydawniczej „Książnica-Atlas” na rzecz szkoły i edukacji w latach 1924-1939. W: K. Jakubiak, T. Maliszewski (red.), W kręgu dorobku edukacyjnego II Rzeczypospolitej. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Śmiarowska J. (1924). Higiena kobiet we wszystkich okresach jej życia. Lwów: Księgarnia Nauczycielska.
Śmiarowska J. (1925). Higiena kobiet we wszystkich okresach jej życia. Lwów: Nakładem Księgarni Nauczycielskiej.
Śniadecki J. (1855). Fizyczne wychowanie dzieci. Sanok: Wyd. Kazimierza Józefa Turowskiego.
Średnicki S. (bdw). Kąpiel niemowlęcia. (bmw).
Świtalska J. (1929). Kosmetyka i higiena dziecka. Warszawa: Drukarnia M.S. Wojsk.
Tańska-Hoffmanowa K. (1872). Pamiątka po dobrej matce, czyli ostatnie jej rady dla córki. wyd. 9, z portretem autorki, poprzedzone przedmową przez P. Krakowową. Warszawa.
Tausig Z. (1901). Dziecko do lat dwóch. Rady i wskazówki dla matek przy odżywianiu i pielęgnowaniu dzieci tudzież zapobiegnie ich chorobom. Przekład dra J.L., Warszawa: Wyd. Jan Fiszer.
Tomaszewicz-Dobrska D. (1904). Główne zasady zachowania zdrowia. W: Kobieta współczesna. Książka zbiorowa. Warszawa: „Bluszcz”.
Tripplin T. (1857). Higiena polska, czyli sztuka zachowania zdrowia, przedłużania życia i uchronienia się od chorób zastosowana do użytku popularnego ze szczególnym poglądem na okoliczności w naszym kraju i klimacie wpłynąć mogące na tworzenie się słabości, cierpień i chorób. T. 1. Warszawa: Wyd. S. Orgelbrand.
Truby King F. (1922). Odżywianie i pielęgnowanie dziecka. Warszawa: Nakładem Księgarni „Ogniwo”.
Trumpp J. (1907). Wiek dziecięcy. Przełożył dr W. Hojnacki. W: Księga zdrowia, czyli nauka pielęgnowania zdrowia. Przekład polski pod red. Dra W. Hojnackiego. T. IV. Lwów: nakład i własność Księgarni Polskiej B. Połonieckego.
Trumpp J. (1932). Pielęgnowanie dzieci. Lwów – Warszawa: nakładem Księgarni Polskiej B. Połonieckiego.
Urban S. (1902). Szanujmy zdrowie. Główne zasady higieny przystępnie zebrane. Warszawa: nakładem „Ziarna”.
Wagner C. (1900). Podstawy życia rodzinnego. przeł. K. Białecka. Warszawa: Wyd. A.G. Dubowski.
Weitzenblut L. (1885). Szkic higieniczny: Mężatka i matka, czyli przepisy zachowania w stanie brzemiennym, oraz pielęgnowanie dzieci nowonarodzonych. Wyd. 4. Warszawa.
Wernic H. (1891). Praktyczny przewodnik wychowania. Warszawa: Nakładem Księgarni G. Centnerszwera.
Wernic L. (1909). Zasady anatomii, fizjologii i higieny. Warszawa: Wyd. M. Arcta.
Weryho M. (1900). Gry i zabawy towarzyskie w pokoju oraz na wolnym powietrzu. Warszawa.
Wesołe chwile. Gry i zabawy towarzyskie w domu i poza domem (1898). Mikołów.
Witkowska S. (1961). Kuchnia dziecięca. Warszawa: PZWL.
Witkowska S. (1963). Odżywianie niemowląt i dzieci starszych. Warszawa: PZWL.
Witkowska S. (1969). Żywienie. W: Małe dziecko. Praca zbiorowa. Warszawa: PZWL.
Włodarski Z. (1965). Co robić żeby dzieci nie były nerwowe. Warszawa: „Nasza Księgarnia”.
Wołoszynowa L. (1968). O rozwoju dziecka. W: B. Milewicz (red.), Rodzice – dzieci – wychowanie. Poradnik dla rodziców. Warszawa: „Nasza Księgarnia”.
Zabawy, gimnastyka i pogadanki w szkółce Froeblowskiej: zebrała i ułożyła Walerya Puffke (1911). Poznań: Dziennik Poznański.
Zabawy zimą. Opracował Stary Maciej (1899). Mikołów: Karol Miarka.
Zasady higieny. Wskazówki popularne pielęgnowania zdrowia, wolny przekład Dr-a I. Świętochowskiego (1902). Warszawa: nakł. Gebethner i Wolf.
Zasady i przepisy dobrego wychowania według dr A. Sztolca dla użytku rodziców, nauczycieli, duchownych i innych wychowawców, oprac. K. Prawdzic (1886). Lwów: nakł. ks. Gorazdowskiego Zygmunta.
Zawadzki K. (1987). Książki poradnikowe dla rodziców o wychowaniu dzieci w poszczególnych fazach rozwoju. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Pedagogica et Psychologica, z. 16, s. 75.
Zierkiewicz E. (2001). Jaką płeć ma poradnikowy dyskurs?. Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 1, 54.
Zierkiewicz E. (2004). Poradnik – oferta wirtualnej pomocy? Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Zierkiewicz E. (2011). Poradnik jako podręcznik życia. Krótka refleksja na temat historii gatunku. W: M. Chomczyńska-Rubacha (red.), Podręczniki i poradniki. Konteksty. Dyskursy. Perspektywy. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Zygiert Z. (1964). Gdy dziecko źle wygląda. Warszawa: PZWL.
Żarnowski J. (1984). Dwudziestolecie międzywojenne (1918-1939) jako etap rozwoju narodu polskiego. W: J. Żarnowski (red.), Polska Niepodległa 1918-1939. Wrocław – Warszawa: Wyd. PAN.
Żeligowska-Szulc J. (1953). Jak zachować dziecko w czystości i zdrowiu. Warszawa: PZWL.
Żuliński T. (1876). O działaniu kofeiny i teiny jako też kawy i herbaty na ustrój ludzki i zwierzęcy. Lwów (Osobne odb. z Pamiętnika 2 Zjazdu lekarzy i przyrodników polskich we Lwowie).
