Doświadczenia zawodowe nauczycieli ze spektrum autyzmu – analiza tematyczna narracji autobiograficznych z internetowych platform
DOI:
https://doi.org/10.34767/SZP.2025.02.12Słowa kluczowe:
doświadczenia zawodowe, autystyczny nauczyciel, analiza tematyczna, platformy internetoweAbstrakt
We współczesnej literaturze coraz częściej dostrzega się potrzebę wsparcia aktywizacji osób ze spektrum autyzmu, szczególnie z uwagi na duży wskaźnik bezrobocia wśród wyżej wymienionej grupy oraz zajmowanie przez nich stanowisk poniżej ich umiejętności i/lub kwalifikacji. W związku z tym postanowiono pochylić się nad kwestią aktywności zawodowej osób ze spektrum autyzmu w sektorze edukacji. Zatem doświadczenia zawodowe autystycznych nauczycieli stanowiły problem badawczy, zaś za cel działań empirycznych przyjęto analizę treści narracji zamieszczonych na zagranicznych, otwartych portalach internetowych. Zgromadzony materiał badawczy, pochodzący od dwudziestu trzech nauczycieli (lub kandydatów na nauczycieli), został poddany analizie tematycznej z zastosowaniem podejścia indukcyjnego. Wyniki analiz pozwoliły na wyodrębnienie sześciu głównych obszarów związanych z doświadczeniami nauczycieli ze spektrum autyzmu. Należą do nich: motywacja do podjęcia pracy, sposoby doznawania roli zawodowej, relacje interpersonalne w szkole, aspekty dydaktyczno-wychowawcze, organizacyjne warunki pracy oraz strategie przetrwania. Narracje autystycznych nauczycieli pokazują, że praca w zawodzie pedagoga może generować liczne wyzwania – m.in. w obszarze zarządzania klasą czy radzeniu sobie z obciążeniami sensorycznymi. Jednocześnie należy podkreślić, że mogą oni być wyjątkowo uważnymi i wartościowymi nauczycielami. Istotne znaczenie ma tutaj charakter środowiska pracy – jego otwartość na neuroróżnorodność, elastyczność organizacyjna oraz uwzględnianie preferencji sensorycznych nauczycieli w spektrum autyzmu.
Bibliografia
Alaghband-Rad, J., Hajikarim-Hamedani, A., Motamed, M. (2023). Camouflage and masking behavior in adult autism. Frontiers in Psychiatry, 14.
American Psychiatric Association [APA]. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders. American Psychiatric Publishing.
Bandura, A., Ross, D., Ross, S.A. (1961). Transmission of aggression through imitation of aggressive models. The Journal of Abnormal and Social Psychology, 63(3).
Baranger, A. (2019). State of play of employment of people on the autism spectrum in Europe: barriers, good practices and trends. Committee on Employment and Social Affairs of the European Parliament, https://autismeurope.org (28.07.2025).
Bargiela, S., Steward, R., Mandy, W. (2016). The experiences of late-diagnosed women with autism spectrum conditions: an investigation of the female autism phenotype. Journal of Autism and Developmental Disorders, 46(10).
Baron-Cohen, S. (1997). Mindblindness: an essay on autism and theory of mind. MIT Press.
Bombińska-Domżał, A., Cierpiałowska, T., Lubińska-Kościółek, E., Niemiec, S.,
Kossewska, J. (2020). Szkoła inkluzyjna jako przestrzeń (nie)przyjazna sensorycznie dla uczniów z zaburzeniami ze spektrum autyzmu w opinii nauczycieli szkół inkluzyjnych. Edukacja, 2(153).
Bradley, L., Shaw, R., Baron-Cohen, S., Cassidy, S. (2021). Autistic adults’ experiences of camouflaging and its perceived impact on mental health. Autism in Adulthood, 3(4).
Braun, V., Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2).
Cage, E., Troxell-Whitman, Z. (2019). Understanding the reasons, contexts and costs of camouflaging for autistic adults. Journal of Autism and Developmental Disorders, 49(5).
Chen, J.L., Leader, G., Sung, C., Leahy, M. (2015). Trends in employment for individuals with autism spectrum disorder: a review of the research literature. Review Journal of Autism and Developmental Disorders, 2.
Cope, R., Remington, A. (2022). The strengths and abilities of autistic people in the workplace. Autism in Adulthood, 4(1).
Crompton, C.J., Ropar, D., Evans-Williams, C.V., Flynn, E.G., Fletcher-Watson, S. (2020). Autistic peer-to-peer information transfer is highly effective. Autism: The International Journal of Research and Practice, 24(7).
Gibbs, V., Cai, R.Y., Love, A., Edwards, C., Brunzell, T. (2025). An evaluation of a whole-school trauma-informed professional development for staff in autism-specific educational settings. School Mental Health, 17.
Greenberg, Y.D.M., Holt, R., Allison, C., Smith, P., Newman, R., Boardman-Pretty, T., Haidt, J., Baron-Cohen, S. (2024). Moral foundations in autistic people and people with systemizing minds. Molecular Autism, 15(1).
Grove, R., Hoekstra, R.A., Wierda, M., Begeer, S. (2018). Special interests and subjective wellbeing in autistic adults. Autism Research: Official Journal of the International Society for Autism Research, 11(5)
Grudzień, A., Płaczkiewicz, B. (2022). Uczeń z zaburzeniami ze spektrum autyzmu w szkole specjalnej – aspekty psychologiczne i pedagogiczne. Społeczeństwo. Edukacja. Język, 16.
Hatton, C. (2018). School absences and exclusions experienced by children with learning disabilities and autistic children in 2016/17 in England. Tizard Learning Disability Review, 23(4).
Hull, L., Petrides, K.V., Allison, C., Smith, P., Baron-Cohen, S., Lai, M.C., Mandy, W. (2017). “Putting on my best normal”: Social camouflaging in adults with autism spectrum conditions. Journal of Autism and Developmental Disorders, 47(8).
Kanar, M., Bąbka, J. (2024). O samowiedzy osób dorosłych w spektrum autyzmu – jej źródłach, znaczeniu diagnozy oraz psychoedukacji. Wydawnictwo Adam Marszałek.
Kapp, S.K. (2020). Introduction. W: S.K. Kapp (ed.), Autistic community and the neurodiversity movement: stories from the frontline (s. 1–19). Springer Nature.
Khudiakova, V., Russell, E., Sowden-Carvalho, S., Surtees, A.D. (2024). A systematic review and meta-analysis of mental health outcomes associated with camouflaging in autistic people. Research in Autism Spectrum Disorders, 118.
Kutwa, K. (2022). Droga do otwarcia rynku pracy w Polsce dla osób autystycznych. Polski Instytut Ekonomiczny.
Lage, C., Smith, E.S., Lawson, R.P. (2024). A meta-analysis of cognitive flexibility in autism spectrum disorder. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 157.
Lai, M.C., Baron-Cohen, S. (2015). Identifying the lost generation of adults with autism spectrum conditions. The Lancet. Psychiatry, 2(11).
Lasota, A., Pisarzowska, E. (2016). Pożądane cechy osobowości nauczyciela-pedagoga w ujęciu klasycznych i współczesnych koncepcji. Pedagogika Przedszkolna i Wczesnoszkolna, 4(1).
Lindyberg, I., Woynarowska, A. (2016). Wsparcie dorosłości osób z Autystycznego Spektrum Zaburzeń w Polsce. Rozwiązania systemowe, możliwości i ograniczenia. Niepełnosprawność. Dyskursy Pedagogiki Specjalnej, 24.
Lorenz, T., Frischling, C., Cuadros, R., Heinitz, K. (2016). Autism and overcoming job barriers: Comparing job-related barriers and possible solutions in and outside of autism-specific employment. PLOS One, 11(1).
MacLeod, A., Allan, J., Lewis, A., Robertson, C. (2018). “Here I come again”: The cost of success for higher education students diagnosed with autism. International Journal of Inclusive Education, 22(6).
Madalińska-Michalak, J. (2017). Filary pracy a kompetencje nauczyciela. W: J. Madalińska--Michalak, N.G. Pikuła, K. Białożyt (red.), Edukacja i praca nauczyciela: ciągłość – zmiana – konteksty (s. 29–55). Wydawnictwo Scriptum.
Makiewicz, M. (2021). Rozważania o dwóch strategiach badawczych pedagogiki. Indukcyjny i dedukcyjny tok wnioskowania na przykładzie badań z zakresu kultury medialnej nastolatków. Lubelski Rocznik Pedagogiczny, 40(3).
Milton, D.E.M. (2012). On the ontological status of autism: the “double empathy problem”. Disability & Society, 27(6).
Nowicka, M., Wzorek, A. (2016). Superwizja w szkole. Model i koncepcja wdrożenia. Ministerstwo Edukacji Narodowej.
Perkowski, M., Oksztulski, M., Zoń, W., Kaczyńska, I. (2024). Wykształcone osoby w spektrum autyzmu na rynku pracy. Status quo i perspektywy. Temida 2.
Płatos, M., Gocłowska, K., Koper, M., Nadolska, A., Wojaczek, K., Woźniak-Rekucka, P., Zawisny, A., Kowalik, S., Pisula, E. (2016). Ogólnopolski Spis Autyzmu. Sytuacja młodzieży i dorosłych z autyzmem w Polsce. Stowarzyszenie Innowacji Społecznych Mary i Max.
Price, J., Romualdez, A.M. (2025). “It just feels unnatural being here”: autistic secondary school students’ experiences of sensory sensitivities in the school environment. Autism: The International Journal of Research and Practice, 9.
Pryke-Hobbes, A., Davies, J., Heasman, B., Livesey, A., Walker, A., Pellicano, E., Remington, A. (2023). The workplace masking experiences of autistic, non-autistic neurodivergent and neurotypical adults in the UK. PLOS One, 18(9).
Raymaker, D.M., Teo, A.R., Steckler, N.A., Lentz, B., Scharer, M., Delos Santos, A., Kapp, S.K., Hunter, M., Joyce, A., Nicolaidis, C. (2020). “Having all of your internal resources exhausted beyond measure and being left with no clean-up crew”: defining autistic burn out. Autism in Adulthood: Challenges and Management, 2(2).
Remnélius, K., Bölte, S. (2024). Camouflaging in autism: Age effects and cross-cultur al validation of the Camouflaging Autistic Traits Questionnaire (CAT-Q). Journal of Au tism and Developmental Disorders, 54(5).
Scheef, A.R., McKnight-Lizotte, M., Gwartney, L. (2019). Supports and resources valued by autistic students enrolled in postsecondary education. Autism in Adulthood: Challenges and Management, 1(3).
Shattuck, P.T., Narendorf, S.C., Cooper, B., Sterzing, P.R., Wagner, M., Taylor, J.L. (2012). Postsecondary education and employment among youth with an autism spectrum disorder. Pediatrics, 129(6).
Siedler, A., Idczak-Paceś, E. (2021). Difficulties in employment perceived by individuals with ASD in Poland. Advances in Autism, 7(1).
Siemionow, J. (2024). Superwizja w edukacji: nowy model wsparcia i rozwoju zawodowego nauczycieli. Lubelski Rocznik Pedagogiczny, 43(2).
Silberman, S. (2021). Autyzm. Historia geniuszu natury i różnorodności neurologicznej. Wydawnictwo Kobiece.
Stevens, C. (2024). The lived experience of autistic teachers: A review of the literature. International Journal of Inclusive Education, 28(9).
Strutyńska, E. (2022). Uwarunkowania dobrostanu zawodowego nauczycieli. Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej.
Strzelecki, D. (2023). Dorośli ze stanami ze spektrum autyzmu (ASC) – stracone pokolenie, diagnoza i wsparcie. Niepełnosprawność. Dyskursy Pedagogiki Specjalnej, 51.
Strzelecki, D. (2025). Wypalenie autystyczne – raport z badań wstępnych. Journal of Modern Science, 1(61).
Summerill, J., Summers, S.A. (2025). The consequences of social camouflaging in autistic adults: a systematic review. Research in Autism, 121–122.
Tucholska, S. (2001). Christiny Maslach koncepcja wypalenia zawodowego: etapy rozwoju. Przegląd Psychologiczny, 44(3).de Vries, B. (2024). Autism and the case against job interviews. Neuroethics, 17(2).
Wagner, I., Wiśniewska-Śliwińska, H. (2019). Postawy nauczycieli – na podstawie badań. Pedagogika. Studia i Rozprawy, 28.
Whitehouse, A., Watt, H., Line, E., Bishop, D. (2009). Adult psychosocial outcomes of children with specific language impairment, pragmatic language impairment and autism. International Journal of Language & Communication Disorders, 44(4).
Wood, R., Crane, L., Happé, F., Gagat-Matula, A., Milton, D. (2025a). Initial summary report: What are the attitudes of parents in the UK, Poland and the US towards autistic teachers? Project raport. Knowledge Commons.
Wood, R., Crane, L., Happé, F., Moyse, R. (2022). Learning from autistic teachers: Lessons about change in an era of COVID-19. Educational Review, 76(5).
Wood, R., Gagat-Matula, A., Domagała-Zyśk, E., Mazur vel Butynski, M. (2025b). ”We are here and we deserve it”: being an autistic teacher in Poland. International Journal of Inclusive Education, 20 June.
Wood, R., Happé, F. (2021). What are the views and experiences of autistic teachers? Findings from an online survey in the UK. Disability & Society, 38(1).
